TRAO ĐỔI KINH TẾ VÀ TRAO ĐỔI XÃ HỘI

 TRAO ĐỔI KINH TẾ VÀ TRAO ĐỔI XÃ HỘI

Từ góc nhìn của xã hội học kinh tế, kinh tế tồn tại trong toàn thể xã hội. Do đó, trao đổi xã hội bao gồm cả trao đổi kinh tế. Như đã phân tích trước đó, mặc dù trao đổi xã hội bao gồm trao đổi kinh tế, nhưng giữa hai khái niệm này có mối liên hệ và sự khác biệt nhất định. Việc hiểu rõ sự khác biệt và mối liên hệ giữa trao đổi kinh tế và trao đổi xã hội sẽ giúp chúng ta nắm bắt tốt hơn về quá trình trao đổi.

1. Sự khác biệt giữa trao đổi kinh tế và trao đổi xã hội

Nhìn chung, trao đổi kinh tế và trao đổi xã hội có những khác biệt sau đây:

(1) Trao đổi trong nghĩa kinh tế là một sự trao đổi trừu tượng, lý thuyết, giả định rằng trao đổi kinh tế xảy ra giữa hai bên trừu tượng, là hành động chuyển nhượng quyền sở hữu của tất cả các vật phẩm giữa hai bên, bất kể người tham gia trao đổi, đối tượng trao đổi cụ thể hay bối cảnh trao đổi. Trong khi đó, trao đổi trong nghĩa xã hội là một sự trao đổi thực tế, cụ thể, nhấn mạnh đến danh tính của người trao đổi cụ thể (đặc biệt là mối quan hệ đặc biệt giữa hai bên trao đổi), đối tượng trao đổi cụ thể và bối cảnh trao đổi cụ thể. Ví dụ, các nhà kinh tế học có thể coi hành động của A khi trao đổi một chai rượu ngon lấy một gói thuốc tốt với B là một sự chuyển nhượng quyền sở hữu giữa các hàng hóa khác nhau giữa các chủ sở hữu, trong khi các nhà xã hội học lại coi đây là một trao đổi xã hội, và từ đó tiến hành nghiên cứu cụ thể: A và B có duy trì mối quan hệ cá nhân tốt không, thuốc lá và rượu có ý nghĩa đặc biệt gì đối với cả hai hay không, việc trao đổi rượu và thuốc lá có phải là hình thức tặng quà hay không, và liệu đây có phải là cách thức thể hiện tình bạn của hai người hay không, v.v.

(2) Phạm vi đối tượng trao đổi khác nhau. Đối tượng trao đổi trong kinh tế có phạm vi hẹp hơn, chủ yếu là những thứ có giá trị kinh tế, thể hiện dưới dạng hàng hóa hoặc dịch vụ, như tivi, ô tô, cắt tóc, mát-xa, v.v. Trong khi đó, đối tượng trao đổi trong xã hội có phạm vi rộng rãi hơn nhiều, có thể là đồ vật, cơ thể, thậm chí là tình cảm cá nhân, thực sự có thể nói là không có gì là không bao gồm. Việc bạn bè tặng quà cho nhau tạo thành một hình thức trao đổi; trong tình yêu và hôn nhân, cô gái xinh đẹp trao tặng tình yêu cho người giàu có, và người giàu sẽ trao cho cô ta tài sản, đây cũng là một dạng trao đổi tình cảm và tài sản trong xã hội. Đôi khi, hành động của cá nhân cũng có thể là đối tượng trao đổi, ví dụ như “đền ơn” của người Trung Quốc, nếu từ nhỏ bạn liên tục nhận được sự giúp đỡ từ ai đó, thì theo quy tắc trao đổi xã hội, bạn phải đền đáp lại sự giúp đỡ này khi trưởng thành thông qua các hành động khác nhau.

(3) Quy tắc trao đổi khác nhau. Quy tắc trao đổi kinh tế rõ ràng hơn, có tính phổ biến và thống nhất cao. Ví dụ, trong trao đổi kinh tế, vị thế của các bên tham gia phải bình đẳng, các bên phải độc lập và có quyền lựa chọn tự do. Đồ vật trao đổi phải có giá trị tương đương, và kết quả của trao đổi phải có tính tương hỗ. Những quy tắc trừu tượng này cơ bản áp dụng cho mọi cuộc trao đổi. Trong khi đó, quy tắc trao đổi xã hội mơ hồ hơn, và chúng khác nhau trong từng trường hợp cụ thể. Ngoài ra, tiêu chuẩn trao đổi trong xã hội cũng đa dạng, không phải một chiều. Có thể nói, trên thế giới không có hai cuộc trao đổi xã hội nào hoàn toàn giống nhau. Khi bạn nhận quà từ ai đó, bạn có thể sẽ cân nhắc tặng lại món quà khác, nhưng đôi khi món quà bạn tặng có thể khiến người nhận không vui, cảm thấy bị xúc phạm. Trao đổi xã hội là một vấn đề cực kỳ phức tạp, mỗi người tham gia cần phải suy ngẫm, học hỏi, và chỉ những người có kinh nghiệm mới có thể nắm bắt được một cách trực giác những quy tắc cơ bản của nó. Hơn nữa, mỗi lần trao đổi đều là một cuộc trao đổi đặc biệt, cần được xem xét trong bối cảnh cụ thể. Ví dụ, khi cô dì của bạn tặng bạn một món quà, bạn phải tôn trọng tặng lại cô ấy một món quà có giá trị hơn; nhưng khi bạn bè tặng bạn một món quà tương tự, có thể bạn chỉ cần nói “Cảm ơn” là đủ.

Đáng chú ý là, trong trao đổi xã hội, hàng hóa trao đổi có thể là những thứ có giá trị kinh tế hoàn toàn không tương đương (dĩ nhiên, đối với cả hai bên tham gia trao đổi, hàng hóa trao đổi phải có giá trị xã hội tương đương trong tâm lý). Ví dụ, việc trao đổi một sản phẩm thủ công tự làm (có thể không đáng giá một xu) để lấy một viên kim cương là điều không thể xảy ra trong trao đổi kinh tế thông thường, nhưng trong trao đổi xã hội lại là chuyện bình thường, bởi vì cả sản phẩm thủ công lẫn viên kim cương đều đại diện nhiều hơn cho giá trị xã hội thay vì giá trị thị trường. Có thể nói, việc trao đổi không tương xứng về giá trị kinh tế này đã gây ra những khó khăn lớn cho người tham gia trao đổi xã hội trong việc tuân thủ các quy tắc: khi ai đó tặng tôi một cây bút trị giá 50 nhân dân tệ từ cửa hàng, tôi nên tặng lại họ một chiếc mũ trị giá 40 nhân dân tệ hay một chiếc đèn bàn trị giá 100 nhân dân tệ? Đây là tình huống khó xử mà người tham gia trao đổi xã hội thường gặp phải.

Ngoài ra, về việc tuân thủ hoặc vi phạm quy tắc: trao đổi kinh tế có hình thức xử phạt nghiêm khắc hơn đối với người vi phạm quy tắc, trong khi trao đổi xã hội lại khuyến khích và khen ngợi người tuân thủ quy tắc. Nếu ai đó vi phạm quy tắc trao đổi kinh tế (ví dụ như mua hàng mà không trả tiền, ép buộc người khác phải trao đổi), họ sẽ bị xử phạt theo pháp luật; tuy nhiên, nếu bạn làm ăn ngay thẳng theo đúng quy tắc, pháp luật cũng sẽ không khen ngợi lòng tốt của bạn. Trong trao đổi xã hội, tình huống lại hoàn toàn ngược lại. Khi bạn nhận món quà từ ai đó mà không đáp lại, không ai có thể buộc bạn phải bồi thường, nhưng nếu bạn tuân thủ quy tắc và đền đáp lại ân tình, mọi người sẽ khen ngợi bạn biết cách đối nhân xử thế, điều này sẽ nâng cao uy tín xã hội của bạn và mở ra cơ hội tham gia nhiều trao đổi xã hội hơn.

(4) Đặc điểm thời gian khác nhau: Nhìn chung, trao đổi kinh tế có tính chất tức thời, trong khi trao đổi xã hội có tính chất trì hoãn. Trong trao đổi kinh tế, các bên tham gia thường trao đổi trực tiếp tài sản của nhau, khi tôi đưa hàng hóa cho bạn, bạn phải đưa tiền cho tôi, giao dịch kết thúc ngay sau đó, không có quan hệ gì sau giao dịch (trừ trường hợp thanh toán chậm). Còn trong trao đổi xã hội, hình thức “trả sau” khá phổ biến, khi một bên nhận được hàng hóa hoặc thứ gì đó (ví dụ như tình cảm) từ bên kia, việc trả lại thường sẽ diễn ra sau một khoảng thời gian. Hơn nữa, tính trì hoãn này cũng đảm bảo tính bền vững và ổn định lâu dài của trao đổi, trao đổi không chỉ kết thúc một lần mà còn được duy trì liên tục.

(5) Hệ quả của trao đổi khác nhau: Tác động của trao đổi kinh tế chủ yếu do các bên tham gia quyết định, nó có ý nghĩa đối với hai bên. Sau khi trao đổi, không còn gì để lại. Trong khi đó, tác động của trao đổi xã hội có thể vượt ra ngoài các bên tham gia trực tiếp và ảnh hưởng đến xã hội nói chung. Thêm vào đó, đối với các bên tham gia trao đổi xã hội, tầm quan trọng của nó vượt xa một cuộc trao đổi kinh tế cụ thể. Khi bạn dùng tiền mua đồ uống từ siêu thị, bạn chủ yếu nhận được sự thỏa mãn nhu cầu tạm thời; còn khi bạn tặng quà cho ai đó, bạn có thể nhận được tình bạn kéo dài hàng chục năm và sự giúp đỡ bất cứ lúc nào. Có thể nói, về hệ quả của trao đổi xã hội, trao đổi xã hội có tính kế thừa mạnh mẽ, trong khi trao đổi kinh tế thì không có đặc điểm này.

2. Mối liên hệ giữa trao đổi kinh tế và trao đổi xã hội

So với cách hiểu của các nhà kinh tế học, phạm vi của trao đổi theo nghĩa xã hội học rộng hơn và cũng phức tạp hơn nhiều. Thực tế, hành vi trao đổi không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với trao đổi kinh tế, nhưng trao đổi kinh tế lại chính là một hình thức cụ thể của hành vi trao đổi. Theo nghĩa này, trao đổi xã hội trên thực chất là một hình thức phổ quát khái quát hóa từ trường hợp đặc biệt là trao đổi kinh tế. Nói cách khác, chính trong khuôn khổ tương tác mang tính phổ quát đó, trao đổi xã hội và trao đổi kinh tế được thống nhất với nhau.

Một khía cạnh khác trong mối liên hệ giữa trao đổi kinh tế và trao đổi xã hội thể hiện ở chỗ, trao đổi kinh tế thường đan xen với trao đổi xã hội, khiến người ta khó phân biệt rõ ràng. Ví dụ, khi một khách hàng lâu năm trong suốt hàng chục năm liên tục mua sắm tại một cửa hàng nhỏ, thật khó để nói rõ hành vi diễn ra giữa vị khách và người chủ cửa hàng là thuộc loại trao đổi nào. Họ rõ ràng đang thực hiện một hình thức trao đổi kinh tế, nhưng đồng thời họ cũng đang thực hiện một hình thức trao đổi về mặt tình cảm, hay nói cụ thể hơn là sự trao đổi về mặt tình bạn. Hơn nữa, nếu không có yếu tố tình bạn ấy, thì hình thức trao đổi thuần túy về kinh tế khó có thể kéo dài hàng chục năm.

Hãy để chúng ta lấy một hiện tượng nổi tiếng (trao đổi Vòng Kula) làm ví dụ để hiểu rõ hơn mối liên hệ giữa trao đổi xã hội và trao đổi kinh tế. Trao đổi Kula từ lâu đã là một chủ đề được các nhà nhân học và xã hội học quan tâm, bởi nó phản ánh một hình thức trao đổi hoàn toàn khác biệt với trao đổi kinh tế. Trong nghiên cứu nhân học về cư dân quần đảo Trobriand, nhà nhân học văn hóa nổi tiếng Bronisław Malinowski đã phân tích chi tiết hệ thống trao đổi được gọi là “vòng tròn Kula”: trong một vòng tròn quan hệ khép kín, cư dân trên đảo trao đổi vòng tay lấy vòng cổ, rồi lại dùng vòng cổ để đổi lấy vòng tay.

Tại một số hòn đảo ở phía Đông Papua New Guinea, hoạt động buôn bán giữa cư dân các đảo diễn ra rất sôi nổi. Trong đó, một loại hàng hóa quý giá được trao đổi chính là những chiếc vòng tay và vòng cổ. Giá trị của chúng không liên quan đến nguyên liệu sản xuất hay công sức lao động đã bỏ ra để làm ra, mà chủ yếu được quyết định bởi mức độ cổ xưa của món đồ. Những chiếc vòng tay và vòng cổ mới không có giá trị bằng những chiếc đã cũ, bởi giá trị chủ yếu bắt nguồn từ số lần được trao đổi và mong muốn sở hữu của người tham gia buôn bán.

Trong quá trình trao đổi Kula cụ thể, cư dân các đảo sẽ đi thuyền đến các đảo khác để tiến hành giao dịch. Đối tượng trao đổi (vòng đeo tay) sẽ di chuyển theo chiều ngược kim đồng hồ từ đảo này sang đảo khác, còn vòng cổ thì lưu thông theo chiều kim đồng hồ. Khi trao đổi, một bên chỉ được dùng vòng cổ để đổi lấy vòng tay hoặc dùng vòng tay để đổi lấy vòng cổ. Mọi loại thực phẩm hay tiền tệ khác đều không được phép tham gia vào hình thức trao đổi này, vì chúng không mang thuộc tính của vật phẩm Kula.

Ngoài ra, trao đổi Kula còn tồn tại một số quy tắc mà các hình thức trao đổi hàng hóa thông thường không có. Ví dụ, giữa cư dân các đảo thường tồn tại sự thù địch lẫn nhau, nhưng trong trao đổi Kula thì sự an toàn luôn được bảo đảm, những người tham gia giao dịch sẽ không bị tấn công. Để đảm bảo an toàn cho người đi buôn khi đến đảo khác, mỗi người trong vòng giao dịch Kula đều có một đối tác trao đổi ở đảo láng giềng; người đối tác này sẽ tiếp đón và bảo vệ sự an toàn cho người đến.

Ngoài ra, trao đổi Kula còn gắn liền với uy tín xã hội, bởi chỉ những nhân vật quan trọng mới được tham gia trao đổi, và chỉ những người có danh tiếng lớn nhất mới sở hữu những vật phẩm Kula có giá trị và danh tiếng cao nhất. Vì thế, trao đổi Kula có mối liên hệ chặt chẽ với vị thế xã hội.

Thoạt nhìn, trao đổi Kula là một hình thức trao đổi kinh tế, vì nó thể hiện sự trao đổi giữa các vật phẩm khác nhau. Tuy nhiên, về bản chất, nó phản ánh nhiều hơn khía cạnh xã hội của hoạt động trao đổi. Điều này được thể hiện qua một số điểm sau:

(1) Giá trị của vật phẩm trao đổi chủ yếu phản ánh giá trị xã hội, chứ không phải giá trị kinh tế hay công dụng kinh tế. Vòng tay và vòng cổ có giá trị là bởi vì chúng tham gia vào hoạt động trao đổi, từ đó mang ý nghĩa xã hội. Thực tế, chúng rất hiếm khi được sử dụng trong các hoạt động khác, và cũng rất ít khi được dùng để theo đuổi lợi ích kinh tế. Thêm vào đó, giá trị lớn nhỏ và đẳng cấp giá trị của vòng tay và vòng cổ cũng được hình thành trong chính quá trình trao đổi – một hoạt động mang tính xã hội – chứ không phải do công dụng kinh tế của chúng quyết định.

(2) Xét về những người tham gia trao đổi, trao đổi Kula cũng khác với trao đổi kinh tế theo nghĩa thông thường. Trong trao đổi kinh tế, giao dịch có thể xảy ra giữa bất kỳ hai cá nhân nào, bản thân việc trao đổi là điều then chốt, còn danh tính của người trao đổi lại không quá quan trọng. Ngược lại, trong trao đổi Kula, người tham gia cụ thể lại mang ý nghĩa quan trọng. Nói chung, chỉ có nam giới mới được tham gia vào trao đổi này, và thường là được một người thân (như cha hoặc cậu ruột) dẫn dắt để bước vào mối quan hệ trao đổi. Đối với một người tham gia trao đổi, bạn trao đổi của anh ta thường đến từ cộng đồng Kula lân cận về mặt địa lý. Anh ta chỉ trao đổi với đối tác gần nhất về mặt địa lý, chứ không trao đổi với mọi người trong vòng Kula. Ngoài ra, người tham gia trao đổi Kula có thể sử dụng quà tặng đã chuẩn bị trước để yêu cầu đối tác trao cho một chiếc vỏ sò nào đó.

(3) Trao đổi kinh tế thường mang tính tức thời, tức là hai bên cùng lúc trao đổi các vật phẩm của mình; còn trao đổi Kula thì mang tính trì hoãn (không xảy ra ngay lập tức).

(4) Kết quả của hai hình thức trao đổi cũng khác nhau. Trong trao đổi kinh tế, đôi bên chủ yếu thu được lợi ích kinh tế từ việc trao đổi; còn trong trao đổi Kula, người tham gia sẽ đạt được uy tín và danh vọng xã hội.

(5) Trao đổi Kula mang ý nghĩa xã hội mà trao đổi kinh tế không có. Từ ví dụ về trao đổi Kula nêu trên có thể thấy, trong đời sống thực tế, trao đổi kinh tế thường đan xen với trao đổi xã hội. Một mặt, trong trao đổi kinh tế rất có thể bao hàm yếu tố xã hội – trong quá trình trao đổi hàng hóa vật chất (như tiền bạc, thực phẩm), cũng đồng thời diễn ra việc trao đổi những “vật phẩm” xã hội (như lòng tin, cảm xúc...); mặt khác, trao đổi kinh tế lại góp phần thúc đẩy trao đổi xã hội – các mối quan hệ kinh doanh thường xuyên có thể dẫn đến sự hình thành và phát triển của các mối quan hệ phi thương mại, và trao đổi xã hội cũng là nền tảng duy trì trao đổi kinh tế – nếu thiếu đi sự trao đổi xã hội đầy đủ thì việc duy trì quan hệ thương mại lâu dài sẽ trở nên vô cùng khó khăn.

Bảng 10: So sánh trao đổi kinh tế và trao đổi xã hội

Tiêu chí	Trao đổi kinh tế	Trao đổi xã hội
Động cơ	Lợi ích vật chất, tối đa hóa lợi nhuận	Duy trì quan hệ, đạo đức, danh dự
Đối tượng trao đổi	Hàng hóa, dịch vụ, tiền tệ	Tình cảm, niềm tin, uy tín, sự giúp đỡ
Quy tắc trao đổi	Hợp đồng, luật pháp, quy tắc thị trường	Chuẩn mực xã hội, nghĩa vụ đạo đức
Tính ngang giá	Có sự quy đổi rõ ràng về giá trị	Thường không có sự ngang giá tuyệt đối
Thời gian hoàn thành giao dịch	Thường diễn ra ngay lập tức	Có thể kéo dài theo thời gian
Ví dụ	Mua bán nhà, thuê lao động, giao dịch tài chính	Bạn bè giúp đỡ nhau mà không tính toán, cha mẹ nuôi dưỡng con cái

Tóm lại, mặc dù có sự khác biệt, nhưng hai hình thức trao đổi này không hoàn toàn tách biệt mà có thể đan xen và tác động lẫn nhau. (1) Trao đổi kinh tế chịu ảnh hưởng của yếu tố xã hội. Trong nhiều trường hợp, quan hệ cá nhân có thể ảnh hưởng đến quyết định kinh tế. Ví dụ, một doanh nghiệp có thể ưu tiên ký hợp đồng với đối tác thân thiết thay vì chọn nhà cung cấp rẻ nhất; (2) Trao đổi xã hội có thể bị thương mại hóa. Một số hình thức trao đổi xã hội dần bị biến thành giao dịch kinh tế. Ví dụ, việc chăm sóc người cao tuổi vốn dựa trên đạo hiếu gia đình, nhưng ngày nay lại được thương mại hóa thông qua các dịch vụ viện dưỡng lão; (3) Hiện tượng “trao đổi có đi có lại” (Reciprocity). Trong nhiều nền văn hóa, khi một người giúp đỡ người khác, họ kỳ vọng sẽ nhận được sự giúp đỡ lại trong tương lai, dù không có sự cam kết rõ ràng như trong hợp đồng kinh tế.