PHÂN TẦNG XÃ HỘI Ở VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH CHUYỂN ĐỔI SỐ VÀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ SỐ

PHÂN TẦNG XÃ HỘI Ở VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH CHUYỂN ĐỔI SỐ VÀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ SỐ

Chuyển đổi số và phát triển kinh tế số đang tạo ra những biến đổi sâu sắc đối với cấu trúc xã hội ở Việt Nam. Nếu như trước đây, phân tầng xã hội chủ yếu được xác lập dựa trên các yếu tố như nghề nghiệp, thu nhập, trình độ học vấn, quyền lực và sở hữu tư liệu sản xuất, thì trong bối cảnh chuyển đổi số, khả năng tiếp cận, làm chủ và khai thác công nghệ số đang ngày càng trở thành yếu tố quan trọng quyết định vị thế xã hội của cá nhân và nhóm xã hội. Điều này cho thấy phân tầng xã hội ở Việt Nam đang có xu hướng tái cấu trúc theo hướng ngày càng chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của “vốn số” - bao gồm khả năng tiếp cận hạ tầng số, trình độ kỹ năng số, năng lực sử dụng công nghệ và khả năng tham gia vào nền kinh tế số.

1. Một số khía cạnh phân tầng xã hội trong bối cảnh chuyển đổi số

1.1. Phân tầng theo khả năng tiếp cận hạ tầng và công nghệ số

Một trong những biểu hiện rõ nét nhất của phân tầng xã hội trong bối cảnh chuyển đổi số là sự khác biệt về khả năng tiếp cận hạ tầng công nghệ và các điều kiện kết nối số. Mặc dù tỷ lệ sử dụng internet và điện thoại thông minh ở Việt Nam tăng nhanh trong những năm gần đây, song mức độ tiếp cận giữa các nhóm dân cư vẫn tồn tại khoảng cách đáng kể.

Tại các đô thị lớn và khu vực kinh tế phát triển, người dân có điều kiện tiếp cận internet tốc độ cao, thiết bị công nghệ hiện đại và các nền tảng dịch vụ số đa dạng. Ngược lại, ở nhiều địa bàn vùng sâu, vùng xa, khu vực miền núi hoặc vùng đồng bào dân tộc thiểu số, điều kiện tiếp cận hạ tầng số còn hạn chế. Sự khác biệt này tạo ra khoảng cách về cơ hội học tập, việc làm, tiếp cận thông tin và dịch vụ công.

Bên cạnh yếu tố không gian phát triển, sự phân tầng còn thể hiện ở điều kiện kinh tế hộ gia đình. Nhóm có thu nhập cao thường sở hữu nhiều thiết bị số hơn, có điều kiện tiếp cận giáo dục công nghệ tốt hơn và khả năng thích ứng nhanh hơn với môi trường số. Trong khi đó, các nhóm thu nhập thấp có nguy cơ bị “gạt ra bên lề số”, làm gia tăng bất bình đẳng xã hội.

1.2. Phân tầng theo trình độ học vấn và kỹ năng số

Trong nền kinh tế số, tri thức và kỹ năng công nghệ ngày càng trở thành nguồn lực quan trọng để tạo lập vị thế xã hội. Điều này dẫn đến sự phân hóa ngày càng rõ giữa nhóm có trình độ học vấn cao, kỹ năng số tốt với nhóm lao động kỹ năng thấp hoặc ít khả năng tiếp cận công nghệ.

Những người có trình độ chuyên môn cao, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ thông tin, dữ liệu, tài chính số, trí tuệ nhân tạo, thương mại điện tử thường có nhiều cơ hội việc làm và thu nhập cao hơn. Họ dễ dàng thích ứng với môi trường lao động mới và tận dụng được các cơ hội mà kinh tế số mang lại.

Ngược lại, lao động giản đơn, lao động lớn tuổi, người có trình độ học vấn thấp hoặc thiếu kỹ năng số gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận việc làm mới. Trong nhiều trường hợp, quá trình tự động hóa và ứng dụng trí tuệ nhân tạo có thể làm suy giảm nhu cầu lao động ở một số ngành nghề truyền thống, khiến một bộ phận người lao động đứng trước nguy cơ mất việc làm hoặc giảm thu nhập.

Đặc biệt, sự phân hóa kỹ năng số còn tạo ra nguy cơ tái sản xuất bất bình đẳng xã hội giữa các thế hệ. Nhóm thanh niên có điều kiện tiếp cận công nghệ từ sớm thường có lợi thế vượt trội hơn so với người cao tuổi trong môi trường kinh tế số.

1.3. Phân tầng theo cơ hội việc làm và thu nhập trong nền kinh tế số

Sự phát triển của kinh tế số đang làm thay đổi mạnh mẽ cơ cấu nghề nghiệp và thị trường lao động ở Việt Nam. Một số ngành nghề mới phát triển nhanh như công nghệ thông tin, thương mại điện tử, marketing số, logistics thông minh, tài chính công nghệ (fintech), sáng tạo nội dung số… tạo ra nhiều cơ hội gia tăng thu nhập.

Nhóm lao động có năng lực số cao không chỉ được hưởng lợi từ thị trường lao động trong nước mà còn có khả năng tham gia vào chuỗi lao động toàn cầu thông qua làm việc trực tuyến hoặc nền tảng số xuyên biên giới. Điều này góp phần hình thành một bộ phận “tầng lớp lao động số” mới với mức thu nhập và vị thế xã hội tương đối cao.

Ngược lại, các nhóm lao động trong lĩnh vực sản xuất giản đơn, lao động thủ công hoặc ngành nghề dễ bị thay thế bởi tự động hóa đang đối diện với nguy cơ bị tụt hậu. Sự chênh lệch về thu nhập và cơ hội nghề nghiệp giữa các nhóm lao động do đó có xu hướng gia tăng.

1.4. Phân tầng trong tiếp cận các dịch vụ xã hội số

Quá trình chuyển đổi số không chỉ diễn ra trong lĩnh vực kinh tế mà còn mở rộng sang giáo dục, y tế, tài chính và dịch vụ công. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội số giữa các nhóm dân cư chưa đồng đều.

Trong giáo dục, học trực tuyến và các nền tảng học tập số tạo điều kiện mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức, nhưng cũng bộc lộ khoảng cách giữa học sinh, sinh viên ở khu vực đô thị với khu vực nông thôn, giữa nhóm có điều kiện kinh tế với nhóm khó khăn.

Trong lĩnh vực y tế, các dịch vụ khám chữa bệnh từ xa, hồ sơ sức khỏe điện tử hay tư vấn trực tuyến bước đầu mang lại nhiều tiện ích. Tuy nhiên, không phải người dân nào cũng có đủ năng lực số để tiếp cận và sử dụng hiệu quả.

Tương tự, quá trình số hóa dịch vụ hành chính công giúp giảm chi phí và thời gian thực hiện thủ tục hành chính, nhưng cũng đặt ra khó khăn cho những nhóm dân cư hạn chế kỹ năng công nghệ, đặc biệt là người cao tuổi hoặc người ở khu vực khó khăn.

Như vậy, chuyển đổi số vừa tạo cơ hội mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ xã hội, vừa làm xuất hiện nguy cơ phân hóa mới nếu không có các chính sách hỗ trợ phù hợp.

1.5. Xu hướng biến đổi phân tầng xã hội trong thời đại số

Nhìn tổng thể, phân tầng xã hội ở Việt Nam đang có xu hướng chuyển từ mô hình phân tầng truyền thống sang mô hình chịu tác động ngày càng mạnh của nguồn lực số. Khả năng tiếp cận công nghệ, trình độ kỹ năng số, khả năng khai thác dữ liệu và tham gia nền kinh tế số ngày càng trở thành yếu tố mới tạo lập vị thế xã hội.

Điều này cho thấy nguy cơ gia tăng “bất bình đẳng số” - tức sự khác biệt về điều kiện tiếp cận, sử dụng và hưởng lợi từ công nghệ số. Nếu không có các giải pháp phù hợp, khoảng cách giữa nhóm hưởng lợi và nhóm bị bỏ lại phía sau có thể ngày càng gia tăng, làm xuất hiện những dạng phân tầng xã hội mới trong thời đại số.

2. Một số định hướng và giải pháp

Trước những biến đổi của phân tầng xã hội trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển kinh tế số, việc xây dựng các chính sách phát triển bao trùm, bảo đảm công bằng xã hội và hạn chế nguy cơ gia tăng bất bình đẳng số có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

2.1. Thu hẹp khoảng cách số giữa các nhóm xã hội

Một trong những yêu cầu cấp thiết là tiếp tục hoàn thiện hạ tầng số theo hướng đồng bộ, hiện đại và có tính bao phủ rộng khắp, nhất là ở khu vực vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và khu vực khó khăn.

Việc phổ cập internet tốc độ cao, nâng cao khả năng tiếp cận thiết bị số và giảm chi phí kết nối sẽ góp phần tạo điều kiện để mọi người dân có cơ hội tham gia vào không gian số, hạn chế nguy cơ bị loại trừ xã hội trong bối cảnh mới.

2.2. Phát triển giáo dục số và nâng cao kỹ năng số cho người dân

Giáo dục và đào tạo kỹ năng số cần được xem là giải pháp trung tâm nhằm giảm thiểu bất bình đẳng xã hội trong thời đại số. Cần thúc đẩy giáo dục công nghệ từ sớm, đổi mới chương trình đào tạo theo hướng tăng cường năng lực số, tư duy số và kỹ năng thích ứng với thị trường lao động mới.

Đồng thời, cần mở rộng các chương trình đào tạo lại, đào tạo nâng cao kỹ năng cho người lao động, đặc biệt là lao động trung niên, lao động giản đơn và các nhóm yếu thế để nâng cao khả năng thích ứng với chuyển đổi nghề nghiệp.

2.3. Hỗ trợ nhóm dễ bị tổn thương trong quá trình chuyển đổi số

Các nhóm có nguy cơ bị bỏ lại phía sau như người cao tuổi, lao động thu nhập thấp, người khuyết tật, phụ nữ yếu thế và đồng bào dân tộc thiểu số cần được hỗ trợ thông qua các chương trình tiếp cận công nghệ, đào tạo kỹ năng số và hỗ trợ sinh kế trong nền kinh tế số.

Điều này không chỉ góp phần bảo đảm công bằng xã hội mà còn tạo điều kiện mở rộng khả năng tham gia phát triển của mọi tầng lớp dân cư.

2.4. Phát triển kinh tế số theo hướng bao trùm và bền vững

Kinh tế số cần được phát triển theo hướng không chỉ thúc đẩy tăng trưởng mà còn bảo đảm chia sẻ công bằng cơ hội phát triển giữa các nhóm xã hội. Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh và người lao động tham gia vào các nền tảng số, thương mại điện tử và chuỗi giá trị số.

Đồng thời, cần có các chính sách điều tiết phù hợp nhằm hạn chế nguy cơ tập trung lợi ích quá mức vào một số nhóm có ưu thế về công nghệ và dữ liệu.

2.5. Hoàn thiện chính sách an sinh xã hội trong thời đại số

Sự biến động của thị trường lao động dưới tác động của tự động hóa và trí tuệ nhân tạo đặt ra yêu cầu đổi mới chính sách an sinh xã hội. Cần xây dựng các cơ chế bảo vệ người lao động trước nguy cơ mất việc làm, hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và mở rộng bảo hiểm xã hội đối với lao động nền tảng, lao động tự do trong môi trường số.

Đây là điều kiện quan trọng để bảo đảm chuyển đổi số diễn ra theo hướng ổn định, hài hòa và bền vững.

Tóm lại, chuyển đổi số và phát triển kinh tế số đang trở thành động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng, đổi mới mô hình phát triển và nâng cao chất lượng cuộc sống ở Việt Nam. Tuy nhiên, bên cạnh những cơ hội to lớn, quá trình này cũng đang tạo ra những biến đổi đáng kể trong cấu trúc phân tầng xã hội, làm xuất hiện các hình thức phân hóa mới dựa trên khả năng tiếp cận, làm chủ và khai thác các nguồn lực số. Sự khác biệt về hạ tầng công nghệ, trình độ học vấn, kỹ năng số, cơ hội việc làm và khả năng tiếp cận dịch vụ xã hội số đang góp phần tái cấu trúc vị thế xã hội giữa các nhóm dân cư, đồng thời làm gia tăng nguy cơ bất bình đẳng số.

Trong bối cảnh đó, bảo đảm chuyển đổi số theo hướng bao trùm, công bằng và không để ai bị bỏ lại phía sau trở thành yêu cầu cấp thiết. Điều này đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa phát triển hạ tầng số, nâng cao kỹ năng số cho người dân, hoàn thiện chính sách an sinh xã hội và thúc đẩy phát triển kinh tế số theo hướng hài hòa lợi ích giữa các nhóm xã hội. Chỉ khi gắn kết chặt chẽ giữa chuyển đổi số với tiến bộ và công bằng xã hội, Việt Nam mới có thể tận dụng hiệu quả các cơ hội của thời đại số, đồng thời hạn chế những hệ lụy tiêu cực đối với cấu trúc xã hội và sự phát triển bền vững của đất nước.