CHUYỂN ĐỔI SỐ VÀ NHỮNG THAY ĐỔI TRONG QUAN HỆ GIỚI CỦA GIA ĐÌNH VIỆT

 

CHUYỂN ĐỔI SỐ VÀ NHỮNG THAY ĐỔI TRONG QUAN HỆ GIỚI CỦA GIA ĐÌNH VIỆT

Trong vài năm trở lại đây, chuyển đổi số không còn là câu chuyện của công nghệ hay quản trị, mà đã len sâu vào từng nếp nghĩ, cách làm của cá nhân, “thẩm thấu” vào các mối quan hệ và lối sống gia đình. Từ việc học trực tuyến, làm việc từ xa đến mua sắm online hay kết nối qua mạng xã hội, đời sống gia đình Việt Nam đang được “số hóa” từng ngày. Nhưng phía sau sự tiện lợi ấy là những thay đổi âm thầm mà sâu sắc trong quan hệ giữa nam và nữ - nơi các vai trò, trách nhiệm và quyền lực đang được tái định hình.

Khi công nghệ bước vào không gian gia đình

Gia đình vốn là thiết chế xã hội nền tảng, nơi các quan hệ giới được hình thành và duy trì. Trước đây, phân công lao động trong gia đình chủ yếu dựa trên chuẩn mực truyền thống: nam giới gắn với vai trò trụ cột kinh tế, phụ nữ đảm nhiệm việc nội trợ và chăm sóc. Tuy nhiên, chuyển đổi số đang làm mờ dần ranh giới đó. Với sự phát triển của công nghệ, nhiều phụ nữ có thể làm việc tại nhà, kinh doanh online hoặc học tập nâng cao trình độ mà không bị giới hạn bởi không gian. Điều này mở ra cơ hội nâng cao vị thế và tăng cường sự tự chủ của phụ nữ trong gia đình.

Song, thực tế lại không hoàn toàn “màu hồng”. Không ít phụ nữ rơi vào tình trạng “gánh nặng kép”: vừa làm việc trực tuyến, vừa đảm đương phần lớn công việc gia đình. Khi công nghệ giúp công việc “ở mọi nơi”, thì trách nhiệm gia đình cũng “đi theo” phụ nữ mọi lúc. Sự linh hoạt vì thế đôi khi trở thành áp lực.

Quyền lực số - một dạng bất bình đẳng mới

Một khía cạnh ít được chú ý là quyền lực trong tiếp cận và kiểm soát công nghệ. Trong nhiều gia đình, nam giới vẫn là người quyết định mua sắm thiết bị, lựa chọn công nghệ và kiểm soát việc sử dụng. Trong khi đó, phụ nữ - đặc biệt là nhóm nội trợ hoặc lớn tuổi - thường chỉ sử dụng công nghệ ở mức cơ bản, thậm chí phụ thuộc.

Khoảng cách này không chỉ là vấn đề kỹ năng, mà còn phản ánh sự phân bổ quyền lực. Ai nắm công nghệ, người đó có lợi thế trong tiếp cận thông tin, ra quyết định và định hình đời sống gia đình. Khi đó, bất bình đẳng giới không biến mất, mà chuyển sang một dạng thức mới - tinh vi hơn trong môi trường số.

Ở một số trường hợp, công nghệ còn bị sử dụng như công cụ kiểm soát: theo dõi điện thoại, giám sát mạng xã hội hoặc hạn chế quyền truy cập thông tin của bạn đời. Những hành vi này đặt ra vấn đề về quyền riêng tư và tự do cá nhân ngay trong chính gia đình.

Gần nhau hơn, nhưng cũng xa nhau hơn

Chuyển đổi số cũng đang làm thay đổi cách các thành viên trong gia đình kết nối với nhau. Công nghệ giúp rút ngắn khoảng cách địa lý: người đi làm xa vẫn có thể gọi video về nhà, ông bà có thể theo dõi cuộc sống của con cháu qua mạng.

Nhưng nghịch lý là, khi các thiết bị cá nhân chiếm lĩnh không gian sống, sự tương tác trực tiếp lại giảm đi. Mỗi người một màn hình, mỗi người một thế giới riêng, khiến kết nối cảm xúc trở nên mỏng manh hơn.

Đáng chú ý, phụ nữ vẫn thường là người giữ vai trò “kết nối cảm xúc” trong gia đình, nhưng lại dễ rơi vào trạng thái cô đơn nếu sự chia sẻ không được đáp lại. Trong khi đó, những vấn đề mới như “ngoại tình ảo”, kiểm soát qua mạng hay xung đột do giao tiếp trực tuyến đang xuất hiện ngày càng nhiều, tạo thêm áp lực cho đời sống hôn nhân.

Cơ hội và thách thức song hành

Không thể phủ nhận, chuyển đổi số mang lại nhiều cơ hội thúc đẩy bình đẳng giới. Phụ nữ có thêm cơ hội tiếp cận tri thức, tham gia thị trường lao động và nâng cao tiếng nói trong gia đình. Nam giới cũng dần tham gia nhiều hơn vào công việc gia đình nhờ sự hỗ trợ của công nghệ.

Tuy nhiên, những cơ hội này không tự động trở thành hiện thực. Khoảng cách số giữa các giới vẫn tồn tại, đặc biệt ở khu vực nông thôn, vùng khó khăn hoặc trong nhóm phụ nữ lớn tuổi. Nếu không có sự hỗ trợ phù hợp, họ có thể bị “đứng ngoài” tiến trình số hóa.

Bên cạnh đó, công nghệ cũng có thể vô tình củng cố định kiến giới thông qua nội dung truyền thông, thuật toán hoặc các hình mẫu quen thuộc. Áp lực đối với phụ nữ thậm chí còn gia tăng khi họ phải “giỏi cả việc nhà lẫn việc số”.

Để chuyển đổi số không làm sâu thêm bất bình đẳng nên bắt đầu từ hành động của cá nhân, gia đình và tổ chức

Để chuyển đổi số trở thành động lực thúc đẩy bình đẳng giới trong gia đình, cần có những giải pháp đồng bộ từ chính sách đến hành động xã hội. Trước hết, cần xây dựng các chương trình nâng cao năng lực số có lồng ghép giới. Phụ nữ - đặc biệt ở nông thôn, vùng khó khăn - cần được tiếp cận các khóa đào tạo kỹ năng số phù hợp, thiết thực và dễ áp dụng. Đồng thời, giáo dục về công nghệ và bình đẳng giới cần được đưa vào nhà trường và các chương trình cộng đồng, giúp hình thành nhận thức đúng đắn từ sớm.

Cùng với đó, truyền thông đóng vai trò quan trọng trong việc thay đổi định kiến. Các chiến dịch cần nhấn mạnh thông điệp chia sẻ trách nhiệm gia đình, sử dụng công nghệ có trách nhiệm và xây dựng hình ảnh nam giới tích cực trong chăm sóc gia đình. Bình đẳng giới không thể đạt được nếu chỉ là câu chuyện của phụ nữ.

Một vấn đề cấp thiết khác là bảo vệ quyền riêng tư trong gia đình số. Cần có khung pháp lý rõ ràng về sử dụng dữ liệu cá nhân, thiết bị giám sát và quyền tự chủ trong môi trường số. Đồng thời, mỗi thành viên cũng cần được trang bị kỹ năng tôn trọng không gian riêng và giao tiếp lành mạnh qua công nghệ.

Đặc biệt, cần quan tâm đến các nhóm yếu thế như phụ nữ, trẻ em và người cao tuổi. Việc hỗ trợ họ tiếp cận công nghệ không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà còn là thước đo của công bằng xã hội trong thời đại số. Những mô hình cộng đồng như “gia đình công nghệ hòa nhập” hay “con cháu hỗ trợ ông bà dùng công nghệ” cần được khuyến khích và nhân rộng.

Nếu chuyển đổi số đang tái định hình đời sống gia đình thì câu trả lời cho bài toán bình đẳng giới không chỉ nằm ở chính sách vĩ mô, mà trước hết phải bắt đầu từ chính mỗi con người, mỗi gia đình và lan tỏa ra toàn xã hội. Nói cách khác, gia đình trong thời đại số không chỉ là nơi chịu tác động, mà còn là “thành trì”, là “lô cốt” đầu tiên bảo vệ và nuôi dưỡng các giá trị bình đẳng, nhân văn trong quan hệ giới.

Cá nhân: thay đổi nhận thức và hành vi trong môi trường số.

Trong bối cảnh công nghệ len sâu vào từng khía cạnh đời sống, mỗi cá nhân - dù là nam hay nữ - đều cần nhìn nhận lại vai trò và trách nhiệm của mình trong gia đình. Trước hết, cần thay đổi nhận thức về phân công lao động và trách nhiệm gia đình trong môi trường số. Công nghệ không mặc nhiên làm cho mọi thứ trở nên công bằng hơn. Nếu không có ý thức chia sẻ, nó thậm chí còn làm “vô hình hóa” bất bình đẳng. Vì vậy, mỗi cá nhân cần tự đặt câu hỏi: mình đã thực sự chia sẻ trách nhiệm gia đình chưa, hay đang “tận dụng” sự linh hoạt của công nghệ để né tránh?

Đối với nam giới, điều này đặc biệt quan trọng. Việc tham gia vào chăm sóc con cái, công việc gia đình, hay thậm chí là quản lý đời sống số của gia đình không nên dừng lại ở mức “hỗ trợ”, mà cần trở thành trách nhiệm bình đẳng. Một người chồng không chỉ là trụ cột kinh tế, mà còn là người đồng hành trong không gian gia đình - cả trực tiếp lẫn trực tuyến.

Đối với phụ nữ, bên cạnh việc tận dụng cơ hội mà công nghệ mang lại, cũng cần nâng cao năng lực tự chủ số - từ kỹ năng sử dụng công nghệ, bảo vệ quyền riêng tư đến khả năng tham gia ra quyết định trong gia đình. Sự tự chủ này không chỉ giúp nâng cao vị thế cá nhân, mà còn là nền tảng để xây dựng quan hệ giới bình đẳng hơn.

Một yếu tố không kém phần quan trọng là kỹ năng cảm xúc trong môi trường số. Giao tiếp qua màn hình không thể thay thế hoàn toàn sự chia sẻ trực tiếp. Vì vậy, mỗi cá nhân cần học cách cân bằng giữa “kết nối số” và “kết nối thật”, tránh để công nghệ trở thành rào cản vô hình trong đời sống tình cảm gia đình.

Gia đình: “lô cốt” bảo vệ và kiến tạo bình đẳng giới trong thời đại số

Ở cấp độ gia đình, cần nhìn nhận gia đình không chỉ là nơi diễn ra các quan hệ giới, mà còn là không gian chủ động kiến tạo các chuẩn mực mới.

Trước hết, gia đình cần thiết lập các nguyên tắc chung về sử dụng công nghệ. Ai sử dụng thiết bị gì, trong thời gian nào, với mục đích gì - những điều tưởng chừng nhỏ nhưng lại phản ánh rõ nét quyền lực và trách nhiệm trong gia đình. Một gia đình số lành mạnh không phải là gia đình có nhiều thiết bị, mà là gia đình biết sử dụng công nghệ một cách công bằng và có ý thức.

Thứ hai, cần tái phân công lao động trong gia đình theo hướng công bằng hơn, phù hợp với điều kiện mới. Khi cả hai vợ chồng đều làm việc từ xa, việc nhà không thể mặc nhiên thuộc về một phía. Khi con cái học trực tuyến, việc hỗ trợ không thể chỉ là trách nhiệm của người mẹ. Gia đình cần trở thành nơi “thương lượng” vai trò một cách linh hoạt và bình đẳng.

Thứ ba, gia đình cần đóng vai trò là không gian giáo dục về giới và công nghệ. Trẻ em học cách nhìn nhận vai trò nam - nữ không chỉ từ trường học, mà chủ yếu từ chính gia đình. Nếu trong gia đình, con trai thấy cha chia sẻ việc nhà, con gái thấy mẹ làm chủ công nghệ, thì những chuẩn mực bình đẳng sẽ được hình thành một cách tự nhiên và bền vững.

Bên cạnh đó, gia đình cũng cần là nơi bảo vệ quyền riêng tư và không gian cảm xúc của mỗi thành viên. Việc sử dụng công nghệ để giám sát, kiểm soát lẫn nhau - dù với lý do “quan tâm” - cũng cần được cân nhắc. Một gia đình bền vững không phải là gia đình kiểm soát chặt chẽ, mà là gia đình xây dựng được niềm tin.

Tổ chức và xã hội: hình thành văn hóa giới trong thời đại số

Nếu cá nhân và gia đình là nền tảng, thì các tổ chức - từ cơ quan, doanh nghiệp đến trường học và tổ chức xã hội - là môi trường lan tỏa và định hình các chuẩn mực mới về quan hệ giới.

Trước hết, cần xây dựng văn hóa tổ chức có trách nhiệm giới trong bối cảnh chuyển đổi số. Điều này thể hiện ở việc thiết kế chính sách làm việc linh hoạt nhưng không tạo thêm áp lực cho phụ nữ; khuyến khích nam giới tham gia vào trách nhiệm gia đình; và không mặc định vai trò giới trong phân công công việc.

Các tổ chức cũng cần lồng ghép bình đẳng giới vào quá trình chuyển đổi số - từ thiết kế sản phẩm, dịch vụ đến xây dựng nội dung truyền thông. Công nghệ không nên tái tạo định kiến, mà cần góp phần phá vỡ những khuôn mẫu cũ.

Trong lĩnh vực giáo dục, việc tích hợp giáo dục giới và kỹ năng số là hết sức cần thiết. Thế hệ trẻ không chỉ cần biết sử dụng công nghệ, mà còn cần hiểu cách sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm, tôn trọng và bình đẳng.

Các tổ chức xã hội, đoàn thể cũng có thể đóng vai trò “cầu nối”, hỗ trợ các nhóm yếu thế tiếp cận công nghệ, đồng thời lan tỏa các mô hình gia đình bình đẳng, nhân văn trong môi trường số.

Cuối cùng, cần nhấn mạnh rằng, bình đẳng giới trong thời đại số không phải là kết quả tự nhiên của tiến bộ công nghệ. Đó là một tất yếu của tiến trình phát triển nhưng, từ góc độ “sự lựa chọn hợp lý” thì nó là kết quả của những lựa chọn có ý thức - từ mỗi cá nhân, mỗi gia đình đến toàn xã hội.

TS Phạm Đi