MỘT SỐ VẤN ĐỀ HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH Ở NÔNG THÔN TRUNG QUỐC

 

VẤN ĐỀ HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH Ở NÔNG THÔN TRUNG QUỐC TRONG NHỮNG NĂM GẦN ĐÂY

Trong những năm gần đây, Trung Quốc đã đạt được những thành tựa hết sức to lớn về kinh tế-xã hội, đặc biệt và nổi cộm là phát triển kinh tế - xã hội ở những vùng nông thôn. Một sự thật mà không ai có thể phủ nhận là đời sống của nhân dân các vùng nông thôn Trung Quốc nói chung được nâng lên rõ rệt. Tuy vậy, sự phát triển của nông thôn còn bộc lộ và phát sinh những vấn đề xã hội (social problems) mà các nhà chức trách, các nhà nghiên cứu Trung Quốc có lúc phải "ngoái đầu nhìn lại" để nhìn nhận, xem xét, định hướng, giải quyết. Bởi lẽ, nông thôn là bộ phận tổ thành chủ yếu của xã hội và tất yếu rằng vấn đề xã hội ở nông thôn cũng là một bộ phận của toàn vấn đề xã hội nói chung. Không thể gọi là phát triển xã hội theo ý nghĩa đầy đủ nhất của nó mà không tiến hành song trùng với việc giải quyết các vấn đề xã hội nảy sinh; không thể có sự phát triển xã hội trọn vẹn khi tại nông thôn còn tồn tại và bộc lộ nhiều "khuyết tật" trong tiến trình phát triển.

Các nhà chức trách, nhà nghiên cứu mà cụ thể và tiên phong là các nhà xã hội học Trung Quốc đã thật sự "ngoái đầu nhìn lại" sau những bước dài phát triển  ở nông thôn và họ đã thừa nhận rằng xã hội nông thôn Trung Quốc còn tồn tại nhiều mâu thuẫn xã hội và không ít những vấn đề xã hội. Họ cho rằng, những vấn đề nảy sinh và tồn tại của xã hội nông thông Trung Quốc, nếu không được giải quyết kịp thời và triệt để thì sẽ ảnh hưởng đến sự phát triển bình thường ở chính xã hội nông thôn và do đó, ảnh hưởng đến việc tiến hành thuận lợi của công cuộc xây dựng hiện đại hoá xã hội chủ nghĩa nói chung của đất nước Trung Quốc. Có nghĩa là hiện đại hoá nông thôn thì cần (và nhất thiết phải) giải quyết tốt các vấn đề xã hội ở nông thôn.

Trong bài viết này, chúng tôi muốn nói đến một số vấn đề đã và đang tồn tại trong xã hội nông thôn Trung Quốc trong những năm gần đây trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình. Thiết tưởng, hôn nhân và gia đình ở nông thôn không những có quan hệ mật thiết đến đời sống của các thành viên trong xã hội nông thôn mà còn có quan hệ vô cùng chặt chẽ với với việc xây dựng hai nền văn minh ở nông thôn Trung Quốc. Trong điều kiện cho phép, chúng tôi chỉ nêu lên những vấn đề nổi cộm trong hôn nhân và gia đình nông thôn Trung Quốc được các học giả nước này quan tâm nghiên cứu và giải quyết. Đó là:

1.     Hôn nhân mua bán, sắp đặt và mua bán biến tướng vẫn tồn tại và có chiều hướng gia tăng, phức tạp hoá.

Khó ai có thể tin rằng, trong những năm đầu của thế kỉ 21 này (thế kỉ được cho là văn minh và tiến bộ trên nhiều lĩnh vực của toàn nhân loại), tại một đất nước có tốc độ phát triển hết sức kì vĩ như Trung Quốc lại tồn tại và nảy sinh nhiều vấn đề trong hôn nhân và gia đình mà cụ thể là việc hôn nhân mua bán, sắp đặt và những biến tướng của nó. Ở không ít địa phương, quyền lợi tự chủ về hôn nhân của nam, nữ thanh niên không được đảm bảo, họ còn chịu sự sắp đặt và "chỉ đạo" của cha mẹ, cái triết lí "cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy" vẫn còn nguyên giá trị của nó (thậm chí có lúc, có nơi còn là một biểu hiện rõ nét và trở thành một "nguyên lí phổ biến"); một dạng khác là quyền lợi tự chủ về hôn nhân của nam nữ thanh niên  bị sự can thiệp của người khác (trong và ngoài gia đình) mà biến tướng cả nó là ép gã hay mua bán. Có một số người lấy tiền bạc làm điều kiện tiền đề của việc kí kết hôn nhân (hoặc đính hôn) để tiến hành hôn nhân mua bán hoặc mua bán biến tướng. Dựa vào kết quả điều tra của nhóm điều tra thuộc Viện thanh thiếu niên thuộc Viện khoa học xã hội Trung Quốc về "Hiện trạng của thanh thiếu niên nông thôn những năm gần đây" thì có 13,9% thanh niên đã phản ánh rằng: ở nơi họ đang sống, việc yêu nhau tự do nam nữ thanh niên đến nay vẫn được coi là những hành vi làm bại hoại thuần phong mĩ tục, bị coi thường và ngăn cấm. Theo các nhà xã hội học Trung Quốc, hình thức của hôn nhân sắp đặt ở nông thôn có 2 loại chủ yếu:

- Một là, hôn nhân mua bán do người thứ ba (bao gồm cả bố mẹ) sắp đặt hoặc cưỡng bức. Đây là hiện tượng khá phổ biến trong xã hội nông thôn Trung Quốc. Bức tranh này càng rõ nét khi xem xét nó ở những vùng sâu, vùng xa, vùng nông thôn nghèo đặc biệt là các tỉnh ở vùng núi phía Tây, Tây-Bắc của Trung Quốc.

- Hai là, nam nữ hai bên tự nguyện hoặc bán tự nguyện và những cuộc hôn nhân mà do người thứ ba đòi lễ vật, tiền tài làm điều kiện. Câu nói cửa miệng của thanh niên Trung Quốc trước khi kết hôn là “có nhà, có xe, có nghề, có tài khoản ngân hàng với số dư phải hơn 200 vạn?”. Do sự tồn tại của hôn nhân mua bán, sắp đặt đã làm "khơi dậy" những lề thói cũ và thói quen tật xấu phong kiến về hôn nhân như: lễ vật ăn hỏi, hôn lễ làm thật lớn…vẫn tồn tại ở nhiều nơi. Nhiều nơi từ đính hôn đến kết hôn có các kiểu, các tên gọi khác nhau, thường tạo thành gánh nặng về kinh tế cho một số gia đình. Có không ít thanh niên vì để "chuẩn bị" những lễ vật cho "con đường kết hôn" của chính mình đã bước vào con đường phạm tội như trộm cắp, cướp đoạt… Đặc biệt là có một số thanh niên có khó khăn về kinh tế và những vùng mà sự phát triển kinh tế tương đối lạc hậu vì không đủ lễ vật ăn hỏi thì dùng lối thay đổi người thân kiểu phong kiến: lấy con gái thay con dâu hoặc "mua con dâu" "lấy vợ bé"… những điều này, không những nó đã chôn vùi một số gia đình bằng những hủ tục của nó mà từ đó, tội phạm mua bán, lừa gạt phụ nữ có điều kiện để dung dưỡng và phát triển. Đây cũng là vấn đề mà các nhà chức trách, các nhà hoạch định chính sách phát triển nông thôn đáng quan tâm.

2.     Hiện tượng tảo hôn và không đăng kí kết hôn vẫn còn khá phổ biến

Một thực tế ở Trung Quốc trong những năm gần đây là hiện tượng thanh niên nông thôn chưa đến tuổi kết hôn hoặc không làm thủ tục đăng kí kết hôn mà kết hôn hoặc tự chung sống với nhau có xu thế tăng lên rõ rệt. Căn cứ vào số liệu của việc điều tra chọn mẫu ở một huyện ngoại ô thành phố Thượng Hải, tình trạng thanh niên nông thôn chưa đến tuổi pháp luật qui định đính hôn hay đăng kí kết hôn tương đối phổ biến (sống thử phi pháp).

Căn cứ vào điều tra chọn mẫu ở nông thôn Huyện Tư Dương tỉnh Tứ Xuyên tiến hành điều tra đối với thanh niên từ 15-25 tuổi, số người tảo hôn trong 2 năm 2023-2024 kết hôn chiếm 29,2% số thanh niên đã kết hôn. Con số này tự nó đã phát hoạ nên một bức tranh không ai kì vọng về hôn nhân và gia đình ở nông thôn Trung Quốc hiện nay. Bởi lẽ, việc tồn tại những hiện tượng tảo hôn và không đăng kí kết hôn ảnh hưởng đến sức khoẻ và tinh thần của một bộ phận thanh thiếu niên ở nông thôn, cản trở đến chính sách sinh đẻ có kế hoạch, tạo nên sự tranh chấp hôn nhân, thậm chí từ đó mà phát sinh ra những bi kịch gia đình như bạo lực gia đình, li hôn thậm chí dẫn đến giết người, tự sát…

3.     Một bộ phận thanh niên lớn tuổi kết hôn còn có khó khăn

Ngược lại với vấn đề nêu trên, cũng trong mấy năm gần đây, rất nhiều thanh niên lớn tuổi, do khó khăn về kinh tế mà khó kết hôn hay không thể kết hôn; Song, một số nơi, đặc biệt là những vùng kinh tế lạc hậu, vấn đề nam nữ thanh niên lớn tuổi kết hôn (kết hôn ở tuổi đời tương đối lớn) còn tương đối nổi bật. Những nam thanh niên khó lập gia đình đó, ngoài những người rất ít là kẻ lười biếng hoặc có vết xấu ra, phần lớn là không kiếm được lễ vật ăn hỏi hoặc là do bản thân gia đình thuộc diện đói nghèo. Bên cạnh đó, cái gọi là "hiện tượng chảy máu nữ thanh niên" (hiện tượng nữ thanh niên di cư đến những vùng đô thị và lấy chồng ở những vùng giàu có, vùng đô thị…) tạo nên sự khác biệt tương đối lớn về tỉ lệ khác biệt nam/ nữ chưa kết hôn ở vùng này. Do đó, kéo theo nam thanh niên lớn tuổi lại quá thừa và cũng đồng nghĩa với việc không ít nam thanh niên ít có (hoặc không có) cơ hội để tìm người bạn đời. Thoạt nhìn, chúng ta thấy đây cũng là một hiện tượng hết sức bình thường, nhưng nếu đặt trong mối quan hệ hỗ tương với các biến số khác và trong những điều kiện cụ thể ở Trung Quốc thì đây quả là một vấn đề xã hội hết sức bức bách ở nông thôn nước này. Bởi lẽ, đời sống của bộ phận thanh niên này, lực lượng nòng cốt ảnh hưởng (và chịu ảnh hưởng) tính  tích cực trong sản xuất bị tổng thương, đó cũng là yếu tố không ổn trong xã hội nông thôn.

4.     Gia đình không hoà thuận và gia đình không hoàn chỉnh có ảnh hưởng nhất định đối với đời sống xã hội bình thường ở nông thôn.

Ngày nay, những gia đình không hoà thuận ở nông thôn còn chiếm một tỉ lệ nhất định. Có những người chồng ngược đãi với phụ nữ (chính là người vợ của mình) vì mỗi tội "không đẻ con trai"; cũng chính từ đó mà có cha mẹ đã dìm đi đứa trẻ sơ sinh là con gái. Hiện tượng này có nhiều nguyên nhân nhưng nguyên nhân cốt lõi vẫn là tư tưởng "trọng nam kinh nữ" và "chính sách một con". Các nhà xã hội học Trung Quốc thống kê rằng, trong các gia đình nông thôn, hiện tượng bạo lực gia đình do nguyên nhân về con cái (chẳng hạn vợ không để được con trai) chiếm tỉ lệ cao nhất. Về hiện tượng này, tương đối phổ biến trong toàn xã hội Trung Quốc nhưng tại nông thôn, vấn đề trở nên đậm nét do trình độ nhận thức của các bậc cha mẹ, đời sống kinh tế còn tượng đối khó khăn, khả năng tiếp cận và sử dụng các phương tiện truyền thông đại chúng…

Bên cạnh đó, hiện tượng con cái không thực hiện nghĩa vụ nuôi dưỡng bố mẹ già, làm cho cuộc sống của một số người già không được đảm bảo đã trở thành một nan đề đòi hỏi các nhà lập chính sách, các nhà nghiên cứu phải để tâm xem xét và giải quyết. Theo quan sát của chúng tôi ở một số huyện, quận ven thành phố Thượng Hải, hiện tượng "người già độc thân", "người già đơn độc", cha mẹ "mồ côi" con cái là tương đối phổ biến trong những gia đình nông thôn Trung Quốc. Điều đáng lưu ý là có những cặp vợ chồng còn tương đối trẻ (dưới 50) nhưng phải chịu cảnh "mồ côi con" vì chỉ có một đứa con duy nhất đi làm ăn ở thành phố. Trong những gia đình này, cũng có những người vợ hoặc chồng phải sống đơn côi vì người chồng hoặc vợ phải đi làm ăn ở thành phố… Tất cả những gia đình kiểu này, các nhà xã hội học Trung Quốc gọi chung với một cái tên là gia đình không hoàn chỉnh ở nông thôn. Chính kiểu gia đình không hoà thuận và gia đình không hoàn chỉnh này đã trở thành những vấn đề nổi cộm trong xã hội nông thôn Trung Quốc, chính nó là một vectơ lực cản trở sự phát triển bình thường trong xã hội nông thôn và một hiện tượng không mong đợi trong hôn nhân và gia đình ở nông thôn Trung Quốc.

Như đã nói, thực hiện hiện đại hoá nông thôn thì cần giải quyết tốt các vấn đề xã hội ở nông thôn. Việc xây dựng hiện đại hoá ở nông thôn ngoài việc chú trọng đến yếu tố kinh tế còn cần phải chú trọng đến nhân tố xã hội. Bởi lẽ, nếu giải quyết không tốt các vấn đề xã hội nói chung, các vấn đề trong hôn nhân và gia đình nói riêng sẽ trì hoãn sự tiến trình xây dựng hiện đại hoá nông thôn và cũng đồng nghĩa với việc trì hoãn sự phát triển nói chung của một quốc gia. Các nhà lập chính sách và các nhà nghiên cứu ở Trung Quốc đã và đang nhận chân được vấn đề này và đã có những động thái hết sức tích cực và kịp thời để giải quyết tận căn vấn đề. Hi vọng, đây cũng là những bài học trong chính sách phát triển nông thôn ở Việt Nam, nhất là ở vùng sâu, vùng xa.

TS. Phạm Đi