THAY ĐỔI TRONG CẤU TRÚC GIA ĐÌNH TRONG XÃ HỘI CÔNG NGHIỆP
THAY ĐỔI TRONG CẤU TRÚC GIA ĐÌNH TRONG XÃ HỘI CÔNG NGHIỆP
Biến đổi trong thiết chế gia đình là một trong những chủ đề
nghiên cứu về biến đổi xã hội nói chung, về biến đổi cấu trúc gia đình nói
riêng. Những biến đổi này chịu tác động của nhiều yếu tố nhưng bản thân nó, sự
biến đổi trong cấu trúc gia đình, lại tác động đến nhiều lĩnh vực khác nhau của
đời sống xã hội. Sau đây là một số biến đổi cơ bản nhất trong cấu trúc gia đình
hiện nay:
- Suy giảm số lượng thế hệ trong gia đình. Trong xã hội truyền
thống thì gia đình với cấu trúc “tam, tứ đại đồng đường” không có gì hiếm, nếu
không muốn nói là phổ biến. Khái niệm “đại gia đình” đã tồn tại một thời gian
dài trong lịch sử gia đình Việt Nam cả nghĩa đen (gia đình nhiều thế hệ, có số
lượng thành viên lớn) và cả nghĩa bóng (sự gắn bó, đoàn kết, chia sẻ của các
thành viên). Hiện tượng “ra riêng” (con cái sau khi kết hôn mong muốn dọn ra ở
riêng – có nhà riêng, ăn cơm riêng, có thu nhập riêng,..) ngày xưa là rất hiếm
(thậm chí mới kết hôn mà “đòi” ra riêng là biểu hiện của sự bất hiếu). Thế
nhưng, trong xã hội công nghiệp-đô thị hiện nay, nhiều thế hệ sống trong một
gia đình giảm đi rõ rệt, các “đại gia đình” được phân nhỏ thành các mô hình gia
đình nhỏ[1], chỉ gồm hai thế hệ là bố
mẹ và con cái.
- Số lượng thành viên giảm xuống. Trong một xã hội nông nghiệp,
khi gia đình là một đơn vị kinh tế độc lập thì rất cần lực lượng lao động. Một
đứa trẻ cũng có thể gia tham vào quá trình sản xuất miễn là “tùy theo sức của
mình”, do đó, việc “có thêm con cái” không những là nhu cầu vật chất (thêm sức
lao động) mà còn là yếu tố tinh thần, phúc đức, phồn thực (“Hào con thì hào của”,
“Đông con hơn nhiều của”, “Nó lại chúc nhau sự lắm con, sinh năm đẻ bảy được
vuông tròn”, “Nhiều con giòn mẹ”,…). Trong xã hội công nghiệp-đô thị, với cơ cấu
ngành nghề đã thay đổi, quan niệm của con người cũng đổi thay, quan niệm về “đường
con cái” cũng chuyển biến mạnh mẽ; gia đình không còn là đơn vị sản xuất độc lập,
nhu cầu “sức lao động” gắn với số lượng con cái không còn phù hợp; tính cơ động
đòi hỏi mô hình gia đình nhỏ, số lượng thành viên ít. Do đó, xuất hiện hiện tượng
“lười sinh đẻ” trong xã hội[2]. Chính vì thế mà Alvin
Toffler đã nhận định: “Nền công nghiệp
yêu cầu số đông công nhân sẵn sàng và có thể di chuyển theo công việc, và di
chuyển nhanh khi cần thiết. Như thế đại gia đình bỏ dần những phụ tải và cái gọi
là gia đình hạt nhân nổi lên, một gia đình di chuyển được chỉ gồm cha mẹ và vài
đứa con. Kiểu gia đình này cơ động hơn gia đình cổ truyền, trở thành mô hình
chuẩn trong tất cả các nước công nghiệp”[3].
- Xung đột giữa các thành viên, giải thể hôn nhân có chiều hướng gia
tăng. Nếu như ngày xưa, những câu nói như “Thuận vợ thuận chồng tát bể
Đông cũng cạn”, “Chồng giận thì vợ bớt lời, cơm sôi bớt lửa, biết đời nào khê”;
“Chồng ta áo rách ta thương, chồng người áo gấm xông hương mặc người” , “Gái
thương chồng, đương đông buổi chợ, Trai thương vợ, nắng quái chiều hôm”, “Đạo vợ,
nghĩa chồng”,… đã trở thành quan điểm hôn nhân (thậm chí là quan niệm sống) của
nhiều cặp vợ chồng, thì nay “tính nhường nhịn” đôi khi trở thành điều xa xỉ. Bằng
chứng là, theo khảo sát trên 1.500 người của Viện Nghiên cứu xã hội, kinh tế và
Môi trường (iSEE) tiến hành trong tháng 5 và tháng 6/2015, gia đình Việt Nam
đang đối mặt với một số vấn đề như xung đột, bất hòa giữa các thành viên trong
gia đình (27,5%), ngoại tình (16%), nợ quá khả năng chi trả (9,9%) và các vấn đề
khác. Đặc biệt, tình trạng ngoại tình được phụ nữ cảm nhận nghiêm trọng hơn nam
giới. Cứ 10 chị em thì có hai người cảm thấy đây là vấn đề trong gia đình mình,
trong khi con số này ở nam giới chỉ khoảng 1/10.
Bên cạnh đó, cách xưng hô giữa các thành viên cũng đã thay đổi
lớn. Trước đây, các thế hệ sống chung dưới một mái nhà với các mối quan hệ như:
ông bà, cha mẹ, ông bà, cháu, cha mẹ, con cái, anh chị em với nhau... với cách
xưng hô tương ứng đã tạo nên một lối hành xử bất thành văn nhưng được đảm bảo
thực hiện bằng bổn phận và trách nhiệm của nhau trong một gia đình họ hàng dòng
tộc. Ngày nay, trong quan hệ vợ chồng đã có sự thay đổi trong cách xưng hô: đại
từ dùng để xưng hô phong phú và đa dạng
hơn, đôi khi còn mang tính tuỳ tiện, thiếu chuẩn mực như “tôi-ông/bà”,
“mày-tao”, “oan gia”, “sư tử Hà Đông”,... Vợ chồng sau một hồi khẩu chiến đã
trút hết các “mỹ từ” lên nhau, công khai chỉ trích nhau ngay trước mặt con cái
mà không nghĩ rằng những từ ngữ đó sẽ in đậm trong đầu óc của những đứa con sau
này. Quan hệ cha mẹ, con cái, anh em còn phức tạp hơn – gọi nhau là “mày, tao;
đồ này, đồ nọ...”. Chính ngôn từ đó đã làm cho trẻ khi ra ngoài xã hội, khi ứng
xử đã trở nên thiếu tính mềm mỏng, thô lỗ, cục cằn và chống đối.
Tất cả những “thay đổi” đó kéo theo một hệ quả tất yếu: tỷ lệ
ly hôn tăng cao. Thống kê của ngành tòa án cho thấy, nếu năm 2000 chỉ có 51.361
vụ thì năm 2005 đã tăng lên 65.929 vụ; đến năm 2010, con số này lên tới 126.325
vụ. Theo thống kê, 1-7-2008 đến ngày 31-7-2018, Tòa án nhân dân các cấp đã thụ
lý theo thủ tục sơ thẩm 1.422.067 vụ án ly hôn, giải quyết 1.384.660 vụ, đạt tỷ
lệ 97,4%, còn lại 37.407 vụ đang trong quá trình giải quyết. Trong số 1.384.660 vụ án ly hôn Tòa án đã giải
quyết, có 1.060.767 vụ xuất phát từ nguyên nhân bạo lực gia đình như: bị đánh đập,
ngược đãi; vợ hoặc chồng nghiện ma túy, rượu chè, cờ bạc; ngoại tình (chiếm
76,6% các vụ án ly hôn)[4].
Hơn nữa, theo một số thống kê, tỷ lệ phụ nữ làm đơn ly hôn
cao gấp 2 lần so với đàn ông, sức chịu đựng trung bình của một người phụ nữ
trong một cuộc hôn nhân trước khi ly hôn là khoảng 9 năm. Vì vậy, đây chắc hẳn
là một hồi chuông cảnh tỉnh đối với đàn ông Việt Nam. Người tốt nghiệp đại học,
cao đẳng có tỷ lệ ly hôn từ 1,7- 2%, thấp hơn tỷ lệ 4- 6% của người không có bằng
cấp. Số năm sống trung bình trước khi ly hôn của các cặp vợ chồng 18- 60 tuổi
là 9,4 năm; còn riêng ở các khu vực nội thành, các thành phố lớn, chỉ 8 năm. Có
4 nguyên nhân thường xảy ra nhiều là: Mâu thuẫn về lối sống: (chiếm 27,7%); ngoại
tình (25,9%); kinh tế (13%); bạo lực gia đình (6,7%)[5].
Có thể nói, bức tranh về tình trạng ly hôn không mấy sáng sủa
là những “dự báo” cho các vấn đề liên quan đến gia đình và những hệ lụy của nó.
Giải thể hôn nhân hay ly hôn chẳng những là “vấn đề cá nhân” mà còn là “vấn đề
xã hội”. Điều này thể hiện ở sự rạn nứt trong các mối quan hệ (cha mẹ với nhau;
cha mẹ với con cái,…) và từ đó nảy sinh các vấn đề về giáo dục trẻ em, vấn đề tội
phạm, vấn đề về chuẩn mực đạo đức xã hội,…
- Thay đổi về vai trò, vị thế của các thành viên. Nếu như trong
gia đình truyền thống thì “Chồng chúa, vợ
tôi” thể hiện quan hệ thứ bậc giữa vợ và chồng; “Chồng cái đó, vợ cái hom” thể hiện chức năng “thu nhập-chi tiêu” và
vai trò “kinh tế”của chồng và vợ trong gia đình; “Đàn ông xây nhà, đàn bà xây tổ ấm” thể hiện vai trò giữ gìn hạnh
phúc gia đình của các thành viên; “Cha mẹ
đặt đâu con ngồi đó” là sự quyết định của cha mẹ đối với con cái về vấn đề
tình yêu, hôn nhân, gia đình,…Dù sao thì người đàn ông trong gia đình vẫn thể
hiện vai trò trụ cột, vị thế làm chủ gia đình, người phụ nữ đóng vai trò việc bếp
núc, nữ công gia chánh theo kiểu “phu xướng phụ tùy”
Ngày nay, nữ giới đã được tham gia nhiều hoạt động. Tỷ lệ nữ
tham chính cũng ngày một tăng. Nam giới cũng sẵn sàng chia sẻ công việc gia
đình với người phụ nữ. Địa vị giữa các thành viên trong gia đình trở nên dân chủ,
bình đẳng là một trong những thay đổi tích cực trong mối quan hệ gia đình Việt
Nam hiện nay. Tuy nhiên, gia đình Việt vẫn đang đối mặt với một số vấn đề như
quy mô thay đổi, tỷ lệ ly hôn tăng nhanh như đã đề cập.
Ngoài ra, hiện nay các bậc cha mẹ đã có sự tôn trọng quyền tự
do cá nhân của con cái thể hiện ở việc trao quyền cho con cái trong các quyết định
hôn nhân và lựa chọn nghề nghiệp chứ không còn nặng nề như trước. Điều này cũng
thể hiện sự thay đổi đáng kể trong việc lựa chọn các khuôn mẫu ứng xử trong gia
đình.
- Kỹ thuật sinh sản mới đe dọa đến mức độ ổn định trong cấu trúc gia
đình.
Khoảng vài thập niên trở lại đây, nhất là vài năm gần đây
khoa học đã đạt được những bước tiến vượt bậc trong lĩnh vực hỗ trợ sinh sản.
Thành tựu của khoa học là ghi nhận nhưng một khi nó đã vượt qua phòng thí nghiệm
và ứng dụng rộng rãi vào đời sống xã hội thì xuất hiện những mặt tiêu cực, chí
ít là trong phương thức sinh sản và cấu trúc gia đình. Việc sinh con trong ống
nghiệm, việc thành lập các ngân hàng tinh trùng để cấy ghép phôi thai, việc
(cho phép và kỹ thuật đi kèm) giúp mang thai hộ,… là những tiến bộ của khoa học
công nghệ, nhưng đã phát sinh nhiều vấn đề xã hội hết sức phức tạp. Hiện nhiều
cặp vợ chồng đã “chọn” phương pháp và kỹ thuật sinh con mới. Điều này không sai
nhưng chí ít tác động đến vai trò thiêng chức, kéo theo sự “ích kỷ” của con người;
kỹ thuật mang thai hộ có thể khiến cho nhiều người lạm dụng và không muốn sinh
con “trực tiếp” mà thông qua “dịch vụ”. Điều này sẽ tác động và nảy sinh các vấn
đề xã hội sau này như tình thân, tình máu mủ, vai trò chăm con, tranh chấp con
cái,….
- Hình thành các quan điểm mới về gia đình. Thế hệ thanh niên
hiện nay, đặc biệt tại các quốc gia phát triển đã xuất hiện các luồng tư tưởng
làm ảnh hưởng đến cấu trúc gia đình. Ví dụ: tôn thờ chủ nghĩa độc thân; muốn có
con mà không muốn lập gia đình; lập gia đình nhưng không muốn sinh con[6]. Các kiểu gia đình chưa từng
có trong quá khứ đã xuất hiện làm “ngỡ ngàng” cho nhiều nhà nghiên cứu như “mô
hình 4C”: kiểu gia đình đoàn thể (Corporate family), kiểu gia đình ráp nối
(Concatenated family), kiểu gia đình tập hợp (Collectied family), kiểu gia đình
chu kỳ (Cyclical family)[7].
Những quan điểm mới mẻ, cởi mở, thậm chí khá dễ dãi trong
quan hệ tình dục (trước và sau hôn nhân; trong và ngoài hôn nhân). Các quan điểm
như: “tách tình dục khỏi tình yêu”, “tách hôn nhân khỏi tình yêu”, “tách sinh sản
khỏi gia đình”, “tách hôn nhân khỏi pháp luật”, “tách sinh đẻ ra khỏi phụ nữ”
đã dần lan sang các nước châu Á, trong đó có Việt Nam. Theo quan sát, mặc dù có
phần “dè dặt” nhưng lớp thanh niên Việt Nam đã bắt đầu “tiếp nhận” những quan
niệm này như một sự đồng tình.
TS. Phạm Đi
(Tham kiến: Phạm Đi, Xã hội học với Lãnh đạo, quản
lý, Nxb. Thông tin và Truyền thông, 2020)
[1] Cả nước hiện có hơn 24 triệu hộ gia đình,
trong đó quy mô gia đình nhỏ (có 2-4 người) là phổ biến nhất (chiếm gần 65%),
còn rất ít hộ trên 7 người. Số hộ độc thân chiếm tỷ trọng nhỏ (8%) nhưng đang
có xu thế tăng nhanh trong 5 năm trở lại đây. Xem: Những thay đổi vừa đáng mừng
vừa "đáng sợ" của gia đình Việt http://giadinh.net.vn/gia-dinh/nhung-thay-doi-vua-dang-mung-vua-dang-so-cua-gia-dinh-viet-20160627234053064.htm (cập
nhật ngày 13-01-2020)
[2] Tổng tỷ suất sinh ở thành thị là 1,84
con/người, nông thôn là 2,22 con/người. Mô hình sinh vẫn tiếp tục chuyển từ
sinh “sớm” sang sinh “muộn”, thể hiện ở khuynh hướng phụ nữ sinh con đầu lòng ở
độ tuổi muộn hơn, khu vực thành thị tập trung ở độ tuổi từ 25-34, nông thôn là
20- 29. (nguồn: như trên)
[3] Alvin Toffler, Cú sốc tương lai. Nbx Thông tin lý luận, H.1992, tr.81 (Nguyễn Văn
Trung dịch).
[4]Báo SGGP, Hơn 1 triệu vụ ly hôn trong 10 năm gần đây có nguyên nhân là bạo lực
gia đình. Xem: https://www.sggp.org.vn/hon-1-trieu-vu-ly-hon-trong-10-nam-gan-day-co-nguyen-nhan-la-bao-luc-gia-dinh-562012.html
. Cập nhật ngày 2-2-2020.
[5] Xem: Những thay đổi vừa đáng mừng vừa
"đáng sợ" của gia đình Việt http://giadinh.net.vn/gia-dinh/nhung-thay-doi-vua-dang-mung-vua-dang-so-cua-gia-dinh-viet-20160627234053064.htm (cập
nhật ngày 13-01-2020)
[6] Kiểu
gia đình DISK tế (Double Income, No
Kids) đã xuất hiện ở nhiều quốc gia trên thế giới: Cả hai vợ chồng đều có thu
nhập nhưng sau khi kết hôn tự “hợp đồng” là không sinh con, bởi chính quá trình
sinh con đã “lấy” đi của họ cơ hội thanh xuân, gây phiền hà và cản trở đời sống
cá nhân của mỗi người.
[7] Charles L. Jones và các tác giả, Tương lai của gia đình (Vũ Quang Hà dịch),
Nxb Đại học Quốc gia Hà nội. H2002, tr296-304.
Nhận xét
Đăng nhận xét