MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH VÀ NHẬN DIỆN HỆ THỐNG PHÂN TẦNG XÃ HỘI
MỘT
SỐ PHƯƠNG
PHÁP PHÂN TÍCH VÀ NHẬN DIỆN HỆ THỐNG PHÂN TẦNG XÃ HỘI
Từ những khái niệm
phân tầng xã hội và các mô thức về phân tầng xã hội ở trên, thực chất chỉ trên bình diện lý luận, ở
tầm vĩ mô. Để đi vào phân tích vấn đề một cách thực tế, một cách thực nghiệm, cần
phải tìm ra các phương pháp và các chỉ báo cần thiết để thực hiện việc đo lường
này. Nhìn chung, các nhà xã hội học thừa nhận rằng, việc đo lường sự khác biệt
về địa vị kinh tế (tức tài sản và thu nhập) dễ hơn nhiều so với hai yếu tố còn
lại trong định nghĩa về phân tầng xã hội là địa vị chính trị (quyền lực) và địa
vị xã hội (uy tín).
Trên thực tế để
xác định những khác biệt về mặt kinh tế, tức để đo lường chính xác các khác biệt
về tài sản và thu nhập của các cá nhân và hộ gia đình cũng không dễ dàng chút
nào, càng không dễ đối với các nước đang phát triển. Vì vậy, sẽ là hợp lý khi
các nhà nghiên cứu chấp nhận việc sử dụng các chỉ báo về thu nhập và mức sống để
xem xét sự phân tầng xã hội, tức là chỉ dựa vào các dấu hiệu về kinh tế (tài sản,
thu nhập, sở hữu). Bởi lẽ chúng ta phải cần rất nhiều thời gian để xử lý các vấn
đề về mặt phương pháp luận và phương pháp cụ thể nếu muốn đo lường đồng thời cả
3 dấu hiệu này để xác định sự phân tầng xã hội trong thực tế.
Ở nước ta, trong
thời gian qua, nhiều nhà nghiên cứu thường sử dụng một số khái niệm có nội dung
hẹp hơn đó là khái niệm “phân hóa xã hội”, “phân hóa giàu nghèo” để đi kèm với
khái niệm phân tầng xã hội. Rõ ràng khi đưa ra khái niệm này là cần thiết và ít
nhiều đã “thao tác hóa” về khái niệm tương đối phức tạp là phân tầng xã hội
theo đúng nghĩa của nó. Trên thực tế ở nước ta, hầu hết các nghiên cứu và các kết
luận về phân tầng xã hội chủ yếu chỉ đề cập đến sự phân hóa giàu nghèo chứ chưa
phải là sự phân tầng xã hội theo đúng nghĩa của khái niệm này. Chính lẽ đó, một
số nhà nghiên cứu đã thận trọng hơn bằng cách sử dụng khái niệm “phân tầng xã hội
theo thu nhập”, “phân hóa xã hội theo mức sống”, hay “phân hóa xã hội theo mức
sống vật chất” theo cách tiếp cận của đề tài mà chúng ta đang nghiên cứu.
Các nhà nghiên cứu
thường sử dụng một số phương pháp cơ bản để nhận diện và phân tích hệ thống
phân tầng xã hội. Theo đó, giới khoa học chuyên nghiên cứu về phân tầng xã hội
đã cố gắng xây dựng những chỉ báo khá linh hoạt, đa dạng và khả thi để đo lường
và phân chia các hộ gia đình theo mức sống. Hiện nay, có thể nêu ra ba chỉ tiêu
cơ bản, đó là:
Thu nhập
Khi nói đến thu nhập
người ta thường đưa ra chỉ tiêu GDP, GDP bình quân đầu người là chỉ báo quan trọng,
là tiền đề để nâng cao mức sống cho người dân nói chung. Nếu GDP bình quân đầu
người thấp và chênh lệch giàu nghèo thấp cho thấy sự trì trệ của tăng trưởng
kinh tế do chính sách kinh tế vĩ mô không phù hợp, có hiện tượng duy ý chí, độc
đoán. Nếu GDP bình quân đầu người thấp và chênh lệch giàu nghèo cao phản ánh nền
kinh tế thiếu dân chủ, độc tài, tham nhũng. Nếu GDP bình quân đầu người cao
cùng với nó là chênh lệch giàu nghèo cao cho thấy trong xã hội có sự phân hóa
giàu nghèo lớn và tiềm ẩn các xung đột xã hội. Nếu GDP bình quân đầu người cao
và phân hóa giàu nghèo thấp cho thấy một nền kinh tế phát triển bền vững.
Từ lý luận và thực
tiễn cho thấy việc giảm nghèo không đồng nghĩa với việc giảm phân hóa giàu
nghèo. Như vậy, cùng với tăng trưởng kinh tế và xóa đói giảm nghèo, chúng ta
còn phải quan tâm đến vấn đề phân hóa giàu nghèo. Trong tiến trình công nghiệp
hóa, hiện đại hóa đất nước, Việt Nam đã có những thay đổi đáng kể trên nhiều
bình diện khác nhau của đời sống xã hội, đặc biệt chúng ta chấp nhận và phát
huy nền kinh tế thị trường định hướng Xã hội chủ nghĩa, mà theo đó cũng chịu ảnh
hưởng không nhỏ mặt trái của nó, đặc biệt là vấn đề chênh lệch về thu nhập, khoảng
cảnh giàu nghèo ngày càng giãn rộng, mức sống và phân hóa mức sống, phân hóa
giàu nghèo. Tuy vậy, đặc thù của nền kinh tế thị trường của Việt Nam, như đã
nói, là nền kinh tế nhiều thành phần được vận hành theo cơ chế thị trường định
hướng Xã hội chủ nghĩa, mà một trong những đặc trưng mang tính bản chất là
chúng ta làm sao vừa đẩy nhanh sự phát triển kinh tế, vừa phải làm sao hạn chế
tối đa vấn đề đối cực trong phân tầng xã hội mà cụ thể là kiềm chế sự gia tăng
bất hợp lý về khoảng cách của sự chênh lệch giàu nghèo, từng bước tạo sự công bằng
xã hội, ổn định xã hội.
Để đánh giá về sự
chênh lệch giàu nghèo và sự khác biệt giữa các tầng lớp dân cư, các nhà nghiên
cứu đã đưa ra ba phương pháp để đo lường như sau:
Phương pháp thứ nhất, tính theo hệ số chênh lệch về thu nhập của
các nhóm dân cư (còn gọi là cách tính “ngũ vị phân”). Theo cách tính này, chia
tổng số hộ ra làm 5 nhóm bằng nhau, mỗi nhóm chiếm 20% tổng số hộ (trong tổng
thể đối tượng là 100%). Theo đó, nhóm 1 là nhóm có mức thu nhập thấp nhất
(trong 5 nhóm ngũ phân), còn gọi là nhóm nghèo, nhóm 2 là nhóm có thu nhập dưới
mức trung bình; nhóm 3 là nhóm có thu nhập trung bình; nhóm 4 là nhóm có thu nhập
trên mức trung bình, còn gọi là nhóm khá giả; nhóm 5 là nhóm có thu nhập cao,
còn gọi là nhóm giàu. Từ đây, hệ số chênh lệch giàu – nghèo được tính bằng tỉ số
của nhóm 5 và nhóm 1.
Ngoài ra, nhiều
nhà nghiên cứu còn chia tổng số hộ thành 10 nhóm, 20 nhóm hoặc 50 nhóm (tùy
theo yêu cầu của cuộc nghiên cứu và tìm kiếm độ chính xác cao), từ đó so sánh sự
chênh lệch về thu nhập giữa 10%, 5% hay 2% số hộ có thu nhập cao nhất tương ứng
với 10%, 5% hay 2% số hộ có thu nhập thấp nhất. Nếu hệ số chênh lệch càng cao
chứng tỏ sự phân hóa giàu – nghèo và sự bất bình đẳng xã hội thể hiện càng rõ
nét.
Phương pháp thứ hai, tính tỉ trọng tổng thu nhập của 40% số hộ
có thu nhập thấp nhất (P = nhóm 1+ nhóm 2) trong tổng số thu nhập của tất cả 5
nhóm. Theo đó, nếu tỉ trọng tổng thu nhập của các hộ có thu nhập thấp nhỏ hơn
12% là có sự bất bình đẳng cao; nếu nằm trong khoảng 12-17% là có sự bất bình đẳng
vừa phải; nếu tỉ số này lớn hơn 17% là có sự bình đẳng tương đối.
Phương pháp thứ ba, là cách tính theo hệ số Gini. Hệ số Gini
(hay còn gọi là hệ số Loren) chỉ ra mức bất bình đẳng của phân phối thu nhập giữa
các cá nhân và nền kinh tế. Hệ số Gini (Gini coefficient) thực chất là một hệ số
được tính từ đường cong Loren, chỉ ra mức độ bất bình đẳng của phân phối (thường
là phân phối thu nhập) Hệ số GINI (G) được tính theo công thức:
Trong đó: y1,
y2,.... yn là thu nhập của từng nhóm hộ theo thứ tự giảm dần; ybq - thu nhập bình quân của hộ;
n là tổng số nhóm hộ. Biểu thị bằng hình học qua đường cong Loren, hệ số
Gini tính như sau:
|
G G = |
Diện tích phần nằm giữa đường
cong Loren và đường thẳng 450 (A) |
|
Tổng diện tích nằm dưới đường
thẳng 450 (A+B) |
Có thể viết theo dạng thu gọn:
Trong đó:
Fi - là phần trăm cộng dồn dân số đến người thứ i
Yi - là phần trăm cộng dồn chi tiêu đến người thứ i
Khi đường cong Loren trùng với đường thẳng 450 (đường
bình đẳng tuyệt đối) thì hệ số GINI bằng 0 (vì A=0), xã hội có sự phân phối
bình đẳng tuyệt đối. Nếu đường cong Loren trùng với trục hoành, hệ số Gini bằng
1 (vì B = 0), xã hội có sự phân phối bất bình đẳng tuyệt đối. Như vậy
0<=G<=1.
Chi
tiêu
Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng, chi tiêu (phương thức, số
lượng…) có tác động đáng kể đến mức sống của các tầng lớp dân cư. Hay nói cách
khác, chi tiêu và phân tầng xã hội là hai biến số liên quan tuyến tính. Khi nói
đến chi tiêu, tức chi tiêu cho những nhu cầu cơ bản của đời sống và các chi
tiêu khác. Nói đến chi tiêu cho nhu cầu
cơ bản là chi cho ăn, uống, hút và chi cho ngoài ăn, uống, hút. Chi cho ngoài
ăn, uống, hút có thể kể đến là tiền điện, cho cho việc học hành của con cái và
chi cho các nhu cầu thẫm mĩ, giải trí,… Thực tế cho thấy, tỉ lệ từ các khoản
chi tiêu này trong tổng chi tiêu của các
hộ (nhóm hộ) cũng là chỉ số phản ánh rõ nét về mức sống và sự chênh lệch về mức
sống của các hộ gia đình. Tỉ lệ chi cho nhu cầu cơ bản nhất của con người là
ăn, uống, hút chiếm tỉ trọng càng cao trong tổng chi tiêu của hộ gia đình chứng
tỏ mức sống của nhóm hộ này thấp, và ngược lại.
Để tính tỉ lệ này, các nhà khoa học đưa ra phương pháp tính
toán và gọi đó là chỉ số Engel[1]. Chỉ số Engel được tính bằng
chi phí đồ ăn ÷ tổng chi phí sinh hoạt × 100. Hệ số Engel còn được sử dụng để
đo mức độ giàu có (sự phân tầng xã hội) trên bình diện quốc gia, khu vực. Theo
đó, tiêu chuẩn mà Tổ chức Nông Lương của
Liên hợp quốc (FAO) đưa ra là: Nếu hệ số Engel từ 59% trở lên thì thuộc vào
nghèo khó, từ 50-59% thì được xếp vào mức đủ ăn, từ 40-49% xếp vào mức no đủ,
được xếp vào mức giàu có khi chỉ số Engel từ 30-39%, nếu hệ số này dưới 30% thì
thuộc vào mức rất giàu có.
Như vậy, có thể nói phương pháp tính hệ số Engel đã cho chúng
ta thấy rằng, chi tiêu cho nhu cầu cơ bản là ăn, uống, hút càng chiếm tỉ lệ cao
trong tổng chi tiêu của gia đình chứng tỏ mức sống của hộ gia đình đó càng thấp
và ngược lại. Căn cứ vào cách tính này, người ta phân chia các tầng lớp xã hội
khác nhau.
Tài
sản và nhà ở
Sự sở hữu tài sản và nhà ở (thậm chí mô thức nhà ở, trạng
thái nhà ở, điều kiện nhà ở) là chỉ báo không kém phần quan trọng để đánh giá về
mức sống, chất lượng sống của hộ dân cư. Những chỉ báo có thể đánh giá là điều
kiện nhà ở như: kiểu sở hữu, diện tích, kiểu nhà, vị trí nhà, công trình phụ, động
thái cải tạo trong thời gian 5 năm qua, chất lượng và đánh giá; những tiện nghi
trong gia đình, bao gồm các tiện nghi chủ yếu dùng trong gia đình như TV, xe
máy, đầu video, máy giặt, máy điều hòa nhiệt độ, ô tô, lò vi sóng, điện thoại
(cố định, di động), mạng internet…
Khi sử dụng phương pháp đánh giá này, các nhà nghiên cứu thường
đưa ra hai loại đánh giá đó là, tự đánh giá của chủ hộ trên thang đo 5 bậc và
đánh giá của điều tra viên qua phỏng vấn thông qua bảng câu hỏi hay quan sát thực
tế hoặc một phần thông tin thu thập từ bên ngoài (hàng xóm, tổ dân phố…).
Các nhà nghiên cứu để cá nhận tự đánh giá mình thuộc tầng lớp
nào trong các thang bậc về phân tầng xã hội. Tuy nhiên, do bởi trình độ dân
trí, văn hóa, thói quen của đối tượng điều tra mà chúng ta thu thập được thông
tin có mức độ chính xác khác nhau.
Tóm lại, khi cơ cấu xã hội và phân tầng xã hội là lĩnh vực, đối
tượng nghiên cứu cơ bản của xã hội học. Khi nghiên cứu phân tầng xã hội cần phải
trả lời các câu hỏi cụ thể như vì sao có hiện tượng phân tầng xã hội, tác động
của phân tầng xã hội đối với sự tồn tại, phát triển của xã hội như thế nào, thái
độ của chúng ta đối với hiện tượng phân tầng xã hội ra sao, làm thế nào để vừa
đảm bảo sự phát triển xã hội, vừa đảm bảo hạn chế hiện tượng phân cực xã hội,
phân hóa xã hội và các vấn đề xã hội khác nảy sinh,…Đó là những câu hỏi lớn cần
phải nghiêm túc nhìn nhận và có câu trả lời thỏa đáng.
TS. Phạm Đi
(Tham kiến: Phạm Đi, Xã hội học với Lãnh đạo, quản
lý, Nxb. Thông tin và Truyền thông, 2020)
[1] Dựa vào khảo sát các cửa hàng của người lao
động trung lưu ở Bỉ, nhà thống kê người Đức thế kỷ 19 đã phát hiện ra khuynh hướng
cho thấy hệ số mức thu nhập càng tăng thì hệ số Engel này càng giảm. Từ sau đó,
chỉ số Engel được dùng làm tiêu chí thể hiện mức sống. Nguyên liệu làm thức ăn
là thứ thiết yếu nên phải được tiêu thụ theo mức nhất định không liên quan đến
mức thu nhập. Do đó, nếu mức thu nhập tăng lên, hệ số Engel sẽ giảm và nếu mức
thu nhập giảm, hệ số này sẽ tăng.
Nhận xét
Đăng nhận xét