DƯ LUẬN XÃ HỘI LÀ GÌ?
DƯ LUẬN XÃ HỘI LÀ GÌ?
Trong đời sống xã
hội, dư luận xã hội là một hiện tượng đặc biệt quan trọng. Có thể nói, không có
một cá nhân, một tổ chức hay chính đảng nào, ở bất kỳ thời điểm nào lại không
quan tâm đến dư luận xã hội nếu họ muốn duy trì địa vị và thực hiện tốt các nhiệm
vụ, mục tiêu kinh tế-xã hội đã đặt ra. Không phải ngẫu nhiên mà V.I. Lê nin đã
nhấn mạnh: “Chúng ta có thể thực hiện được
hoạt động quản lý chỉ khi mà chúng ta phản ánh đúng những điều nhân dân nhận thức”[1]. Tại Việt Nam, sự kiện Hội nghị Duyên Hồng diễn
ra tháng 1 năm 1258 được ghi nhận như là cuộc trưng cầu dân ý đầu tiên và lớn
nhất trong lịch sử dân tộc Việt Nam, một phần thể hiện tâm thế “lắng nghe” của
người lãnh đạo đối với “những điều nhận thức của nhân dân”.
Trong bất kỳ xã hội
nào, dư luận xã hội cũng có những ảnh hưởng nhất định, nhiều khi rất mạnh mẽ đến
các quá trình chính trị - xã hội của một quốc gia, đến việc lãnh đạo và quản
lý. Thừa nhận sự tồn tại và tác động mạnh mẽ của dư luận xã hội, trong nhiều thế
kỷ qua, các nhà hoạt động xã hội, các nhà khoa học và nhất là các nhà chính trị,
quản lý có sự quan tâm đặc biệt đến việc tìm hiểu bản chất, quá trình hình
thành và cách thức điều chỉnh, định hướng dư luận xã hội.
Dư luận xã hội có
nguồn gốc dịch theo chữ tiếng Anh là Public Opinion. (Public có ý nghĩa là chung, công, công cộng, cộng đồng, công chúng,
quần chúng…; Opinion tức là ý kiến,
quan điểm, sự đánh giá…). Khái niệm “dư luận xã hội do Jonsonberi, nhà hoạt động
xã hội người Anh đưa ra năm 1159, đến thế kỷ thứ 18 mới được công nhận là dư luận
xã hội và được sử dụng rộng rãi, từ đó dư luận xã hội bắt đầu trở thành một
chuyên ngành khoa học độc lập.
Hiện nay, thuật ngữ
trên đã được sử dụng rộng rãi trong công tác nghiên cứu khoa học cũng như trong
đời sống hằng ngày. Tuy nhiên các nhà khoa học, những người làm công tác chính
trị, lãnh đạo lại có những cách hiểu tương đối khác nhau về nội hàm của thuật
ngữ này. Sự khác biệt này xuất phát từ bản chất phức tạp của dư luận xã hội như
một hiện tượng xã hội đặc biệt, năng động và hàm chứa mâu thuẫn biện chứng giữa
cái riêng và cái chung.
Do cách tiếp cận
khác nhau và quan điểm của mỗi nhà nghiên cứu lại không giống nhau nên hiện vẫn
chưa có một định nghĩa thống nhất và toàn diện về dư luận xã hội. Có người cho
rằng, dư luận xã hội là một hiện tượng xã hội đặc biệt biểu thị sự phán xét, đánh giá của quần chúng đối với vấn
đề mà xã hội quan tâm; cũng có học giả nhận định, tập hợp các ý kiến của người
dân về các chủ đề của mối quan tâm công cộng và sự phân tích những ý kiến này bằng
phương pháp thống kê trong điều tra chọn mẫu được coi là dư luận xã hội; người
khác lại nhìn nhận, dư luận xã hội là trạng thái của ý thức xã hội bao gồm các
thái độ của con người đối với các sự kiện và sự việc của hiện thực xã hội; đối
với hoạt động của các nhóm và các tổ chức xã hội khác nhau.
Các định nghĩa,
quan niệm trên được đưa ra những hoàn cảnh lịch sử khác nhau và chúng luôn phản
ánh những khác biệt trong cách tiếp cận, quan điểm và định hướng sử dụng dư luận
xã hội. Xuất phát từ nhận thức về đối tượng và phương pháp nghiên cứu của xã hội
học, có thể đưa ra một khái niệm dư luận xã hội như sau:
Dư luận xã hội là một hiện tượng xã hội đặc biệt
biểu thị sự phán xét, đánh giá và thái độ của các nhóm xã hội với những vấn đề
liên quan đến lợi ích của các nhóm trong xã hội và nó được hình thành qua các
cuộc trao đổi, thảo luận.
Vì sao nói dư luận
xã hội là một hiện tượng xã hội đặc biệt? Bởi trước hết, dư luận xã hội “vừa có
cái riêng, vừa là cái chung”: Một mặt,
trong dư luận xã hội có sự hiện diện của các ý kiến cá nhân. Những cá nhân này
tham gia tích cực vào quá trình bàn bạc, thảo luận, va đập ý kiến của mình về một
sự kiện, hiện tượng nào đó đang diễn ra trong xã hội. Mặt khác, dư luận xã hội lại không phải là tổng hợp máy móc các ý
kiến cá nhân mà được coi là như là sự tích hợp, đại diện, đặc trưng của các ý
kiến đó. Dư luận xã hội trong trạng thái trọn vẹn của nó không còn là ý kiến cá
nhân mà là ý kiến đã được đông đảo cá nhân chia sẻ và ủng hộ. Thứ nữa, dư luận
xã hội vừa là yếu tố tinh thần, vừa là yếu tố vật chất; vừa là ý thức xã hội, vừa
là hành động xã hội; vừa là hiện tượng tinh thần, vừa là hiện tượng thực tiễn
xã hội. Một khi đã hình thành và định hướng hành động thì dư luận xã hội không
còn là ý thức xã hội mà dạng thức đặcbiệt của hành động xã hội. Ví dụ: khi ở trạng
thái “tĩnh” thì dư luận thể hiện qua những đề xuất, kiến nghị, bình luận nhưng
khi ở trạng thái “động” thì có thể tổ chức những cuộc họp hội, mít-tinh, và thậm
chí các hành động tập thể nhằm ủng hộ hay phản đối, cổ xúy hay bài xích, thuận
lòng hay đấu tranh.
Dư luận xã hội biểu
thị sự phán xét, đánh giá và thái độ của các nhóm xã hội thể hiện ở chỗ: cá
nhân tham gia vào quá trình trao đổi ý kiến với tư cách đại diện cho một nhóm lợi
ích nhất định, nơi mà người đó tìm thấy quyền lợi của mình, cả những suy nghĩ,
hành vi phù hợp với giá trị, chuẩn mực của nhóm. Cơ cấu của các nhóm lợi ích có
thể trùng hợp với nhóm xã hội thông thường như nhóm xã hội sinh viên, nhóm xã hội
lao động tự do nhưng cũng có thể nảy sinh dưới tác động của một hiện tượng xã hội
nào đó như nhóm những người tiêu dùng trước thông tin về nhiễm độc hoa quả, hay
nhóm công nhân trong doanh nghiệp nước ngoài trước thông tin về chủ nước ngoài
ngược đãi người lao động.
Xã hội học tìm thấy
trong dư luận xã hội không chỉ những hạt nhân nhận thức và lý trí mà còn cả các
yếu tố tình cảm, thái độ của cộng đồng người đối với các vấn đề đang xảy ra. Sống
trong bất kỳ một xã hội, một cộng đồng người nào, cá nhân không chỉ tìm hiểu,
nhận thức và phân tích về môi trường sống mà còn tìm cách xác định mối quan hệ
của mình đối với các sự kiện đang diễn ra đồng thời tạo cho mình cách thức ứng
xử phù hợp với thực tế. Cơ sở cho việc xác định mối quan hệ và cách ứng xử phù
hợp này chính là nhận thức về lợi ích của
bản thân. Về phần mình, lợi ích của cá nhân trong xã hội luôn có mối quan hệ chặt
chẽ với lợi ích của nhóm, nơi cá nhân tiến hành hoạt động sống, làm việc của
mình và lợi ích cộng đồng, xã hội. Phân tích dư luận xã hội từ giác độ xã hội học cho phép chúng ta tách bóc
được các tầng lớp lợi ích và mối quan hệ giữa chúng, những gì chi phối và định
hướng cho sự tham gia của cá nhân vào quá trình thảo luận và bàn bạc công khai đối với công việc
chung.
Phạm Đi
Nhận xét
Đăng nhận xét