TẢN MẠN VỀ CHỮ LỄ
Từ những mẩu chuyện đời thường....
Ba tôi là một
nông dân thứ thiệt và tất nhiên những bạn bè "khách khứa" của ba tôi
cũng là những bác nông dân chân đất. Một lần có 1 vị khách đến nhà chơi và cùng
dùng cơm với gia đình. Dùng cơm xong, ba bảo tôi lấy tăm cho bác xỉa răng. Tôi
(như một phản xạ tự nhiên) lấy tăm và đưa cho khách. Vừa quay đi, tôi bị ba gọi
lại và bảo: Lần sau con đưa tăm thì phải đưa 2 tay.
Với một đứa bé 6
tuổi, trong "tư duy phản biện" của mình, tôi đôi co: Cây tăm đâu có nặng
đến mức độ phải cầm 2 tay đâu ba! Đợi vị khách ra về, ba gọi tôi lại và chỉ bảo:
Đúng là cây tăm xỉa răng không nặng đến mức phải dùng 2 tay mới nhấc nổi, nhưng
con vẫn phải dùng 2 tay để đưa cho người lớn. Đó là cái "lễ phép" con
ạ.
Con có thấy lúc
nãy bác tỏ thái độ không vừa lòng trước cử chỉ của con không? Vì sao con biết
không? Bản thân cây tăm xỉa răng không có ý nghĩa gì cả, nhưng hành vi mà con cầm
cây tăm đưa cho ba và bác có cái nét văn hóa của người Việt con ạ: Lễ phép!
Nhà tôi không thờ
Phật nhưng ngày rằm và mồng 1 mỗi tháng mẹ tôi đều mua ít trái cây đặt lên bàn
thờ để thắp hương. Có lần mẹ mua trái cây về rửa sạch sẽ và đặt lên bàn thờ, bảo
tôi đốt hương giúp mẹ. Tôi đang làm bài tập và lập tức đứng lên rút 3 cây hương
định châm lửa đốt.
Chưa kịp đốt mẹ
tôi đã bảo: Con lấy cái quần dài và cái áo mặc vào (vì lúc đó tôi chỉ mặc mỗi
chiếc quần cộc) rồi hãy đốt hương. Tôi thắc mắc thì mẹ bảo, dâng hương hoa cho
tổ tiên, ông bà, người đã khuất cũng phải thể hiện cái "lễ" con
ạ.
Sau này tôi mới
hiểu, đối với người Việt Nam, lễ không chỉ thể hiện đối với người còn sống mà
nhiều lúc còn phải thể hiện sự "tương tác" giữa người sống với người
đã mất, giữa cái thế tục với cái thiêng liêng...
Một lần đi trên
chuyến xe buýt tôi chứng kiến một cảnh tượng hết sức thú vị. Xe dừng lại để đón
khách thì có 1 cụ già bước lên, đang loay hoay tìm chỗ ngồi thì ngay lập tức cậu
thanh niên gần đó đứng lên và nhường chỗ cho cụ.
Cậu thanh niên đứng
bên cạnh, 2 người cùng trò chuyện rôm rả. Một lát sau, cụ già đột nhiên đứng
lên và "nhường chỗ" cho anh thanh niên này. Hỏi ra mới biết, sau khi
nói chuyện thì "cụ già" và anh "thanh niên" kia mới nhận ra
rằng, họ có quan hệ thân tộc.
Nếu xét về tuổi
tác thì "cụ già" đúng là cụ già, nhưng xét về "vai vế" thì
"cụ già" là "thiếu niên" vì phải gọi "cậu thanh
niên" bằng bác theo vai vế. Thế là một cuộc "đổi ngôi" "nhường
nhịn" xảy ra, mà xét đến cùng là sự tương tác của cái mà người Việt Nam gọi
là "lễ độ".
Một lần một vị
giáo sư người Mỹ đến nói chuyện với một trường đại học ở Việt Nam, khi giáo sư
bước vào giảng đường thì ngay lập tức tất cả sinh viên có mặt trong giảng đường
đều đứng lên chào vị giáo sư nọ.
Sau buổi thuyết
trình, vị giáo sư có tâm sự với tôi cái điều mà giáo sư thấy "lạ": Vì
sao ông ta bước vào giảng đường thì tất cả đứng lên chào ông (điều mà ông không
thấy nơi chính xứ sở của ông, một đất nước được cho là có nền văn minh nhất thế
giới). Tôi cười và trả lời ông, không phải là sinh viên ấy đứng lên mà chính là
cái "lễ", một nét văn hóa truyền thống của con người Việt Nam đã
"đứng lên"...
….Và những lời tâm sự
Lễ, xét đến cùng,
là cái căn bản để ứng xử và xử lý các mối quan hệ giữa con người với con người,
thậm chí giữa người sống với người đã mất, giữa cái tức thời với cái vĩnh hằng,
giữa cái hữu sinh và cái vô sinh. Giữa con người với tự nhiên, giữa cộng đồng
người với nhau hay giữa các dân tộc khác nhau.
Không phải ngẫu
nhiên mà trong từ điển Tiếng Việt xuất hiện hàng loạt các từ về lễ: Lễ độ, lễ
phép, lễ phục, lễ giáo, lễ tiết, lễ mạo, lễ đường, lễ nghi, lễ nghĩa, lễ tân, lễ
vật; lễ thành hôn, lễ tang, lễ chào cờ, lễ chùa.
Chúng ta cứ thử
hình dung, nếu một ngày nào đó xã hội chúng ta không có "lễ" (hay lễ
không được giáo dục, đề cao), có lẽ lúc đó người dưới không kính trọng lễ phép
với người trên.
Trẻ em không đáp
lễ với người lớn tuổi, trò "vô lễ" với thầy. Người sống không còn
"đáp lễ" với người đã khuất. Con người sẽ sống trong một mớ hỗn độn
và xô bồ và con đường dẫn đến mâu thuẫn xung đột là khó tránh khỏi!
Có thể nói con
người "lớn hơn" con vật là ở chữ "lễ", cái "lễ".
Bởi, về bản chất mà nói, học cái lễ chính là học làm người. Muốn làm người thì
con người phải thông qua 1 quá trình học hỏi, lĩnh hội, nội tâm hóa những giá
trị chuẩn mực, chuẩn tắc, qui ước và cả những niềm tin chung của cộng đồng (kể cả
những niềm tin về thế giới tâm linh).
Học hỏi những kĩ
năng, kĩ xảo, kiến thức, nghề nghiệp và tất cả những gì giúp cho con người có
thể sinh sống, lao động, làm việc trong 1 nhóm hay 1 cộng đồng xã hội.
Như vậy, xét đến
cùng, "văn" là "kĩ năng cứng" còn "lễ" là
"kĩ năng mềm" giúp cho con người sống, lao động, học tập, làm việc,
hưởng thụ trong 1 cộng đồng xã hội nhất định. Trong văn có lễ và trong lễ có
văn, bởi "văn là người” mà đã là người thì phải có "lễ". Ứng xử
thiếu lễ độ, đối với người trên không có lễ phép, đối với người dưới không lễ
tiết, hội nghị thiếu lễ nghi, thờ cúng ông bà không theo lễ thức, phát ngôn thiếu
lễ mạo,… sẽ là những nỗi lo mà chúng ta cần phải nhìn nhận và có cách hành động
để xã hội ngày càng tốt đẹp hơn!
Nhận xét
Đăng nhận xét