SỬA ĐỔI LUẬT ĐẤT ĐAI: CẦN CHÚ TRỌNG ĐẾN
LỢI ÍCH CỦA NHÓM NÔNG DÂN BỊ MẤT ĐẤT
Trong nhiều năm trở lại đây, nhiều học giả cũng như chính
quyền các cấp đều lo lắng cho bài toán “người nông dân mất đất”[1] do tiến
trình đô thị hóa quá nhanh, thiếu tầm kiểm soát của nhiều địa phương trong cả
nước. Các tỉnh và thành phố có tốc độ đô thị hóa nhanh như Hà Nội, TP.HCM, Hải
Phòng, Đà Nẵng, Quảng Ninh, Bình Dương, Đồng Nai… tỉ lệ người nông dân mất đất
ngày càng cao và chính quyền các địa phương này cũng tỏ ra “khá túng túng”
trong vấn đề giải quyết chế độ, tạo việc làm và những vấn đề xã hội phát sinh
khi tư liệu sản xuất của người nông dân - đất đai - dần bị mất đi, mà một trong
những nguyên nhân của nó là Luật chưa cụ thể hóa đến lợi ích nhóm đối tượng
này. Theo thống kê chưa đầy đủ của nhiều chuyên gia, mỗi năm có khoảng
80.000-200.000 ha đất nông nghiệp bị chuyển đổi mục đích sử dụng và bị thu hồi,
tương ứng mỗi hộ có khoảng 1,5 lao động mất việc. Ngoài ra, cần phải nhìn nhận
thẳn thắng rằng, khi người nông dân mất đất không những mang lại sự khó khăn
(thu nhập, việc làm…) cho bản thân mà còn gây nên những hệ lụy về mặt xã hội
khác: đổ dồn vào thành phố lớn tìm việc gây nên những áp lực xã hội lên các đô
thị, các tệ nạn xã hội phát sinh v.v…
Phát triển công nghiệp và đô thị hóa là xu thế tất yếu và
chính nó đã góp phần đẩy nhanh tiến trình hiện đại hóa đất nước nhưng nếu không
kiểm soát và đô thị hóa ồ ạt sẽ đẩy một số lượng lớn người nông dân vào bần
cùng hóa vì mất đất. Đó là vấn đề cần nhìn nhận một cách nghiêm túc, khoa học
và có những giải pháp mang tính khả thi tránh những hệ lụy đáng tiếc trong phát
triển, nhất là trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đang chủ trương xây dựng Nông
thôn mới như hiện nay.
Người nông dân giao đất lại cho Nhà nước để phục vụ cho
các mục đích quốc phòng, an ninh, mục đích công cộng cũng như phát triển kinh tế
xã hội là việc làm cần thiết và tất yếu. Thế nhưng, vấn đề là ở chỗ, trước
trong và sau khi bị thu hồi (thu hồi trên 70% diện tích đất) họ đã có nguy cơ
rơi vào nhóm dễ bị tổn thương và có nguy cơ rơi vào nghèo đói. Lúc này luật cần
phải đảm bảo lợi ích và phải phản ánh được sự hài hòa, thống nhất về lợi ích giữa
cá nhân, tập thể và Nhà nước. Trong đó đặc biệt có điều khoản qui định đặc biệt
cho nhóm nông dân bị thu hồi từ 70% diện tích đất sản xuất.
Theo nghiên cứu của chúng tôi, hiện nay những người nông
dân mất đất phải đối mặt với hàng loạt vấn đề. Đó là, ngoài vấn đề mất đất thì
mất đi nguồn thu nhập từ ruộng đất họ còn phải đối mặt với: khi tiến hành thu hồi
đất và giải tỏa tái định cư, hàng loạt những phong tục tập quán, lối sống của
người nông dân cũng bị xáo trộn, nói cách khác khi người nông dân bị “thu hồi đất”
thì vô hình trung cũng bị “thu hồi” một số nét văn hóa, phong tục tập quán đã gắn
với phương thức sản xuất lâu đời của họ; sự chuyển đổi phương thức sản xuất
cũng là một khó khăn lớn bởi người nông dân thiếu những kĩ năng nghề nghiệp
khác ngoài nông nghiệp; nhiều sự việc khiếu kiện, khiếu nại tập thể, vượt cấp
và mang tính chất phức tạp do thu hồi đất, chính những sự vụ này cũng mang
trong mình nó những bất ổn và sự xáo trộn xã hội nhất định. Vì lẽ đó, sửa đổi
luật đất đai lần này cần phải nghiêm túc, thận trọng xem xét vấn đề này. Theo
chúng tôi, cần phải có những giải pháp sau:
Thứ nhất, đối với
các nhà lập pháp và các cơ quan quản hữu quan, cần thống nhất trong nhận thức
và ban hành các luật định liên quan đến việc thu hồi đất của nông dân. Đặc biệt,
hiện nay chúng ta đang tiến hành sửa đổi luật đất đai 2003 cũng là cơ hội tốt để
nghiên cứu sâu hơn, tỉ mỉ hơn, khoa học hơn để có một bộ luật về Đất đai hoàn
chỉnh, phù hợp với tình hình mới và cũng bảo vệ được quyền lợi chính đáng của
người dân khi phải giao đất cho Nhà nước.
Thư hai, luật
và các văn bản dưới luật cần phải qui định rõ ràng vai trò, lợi ích giữa các chủ
thể lợi ích liên quan đến đất đai khi thu hồi trong đó có quyền lợi của Nhà nước,
của nhà đầu tư và của người dân. Đặc biệt, đối với nhóm nông dân bị mất đất thì
cần phải có những giải pháp xác thực, lâu dài, căn cơ về quyền lợi của họ khi bị
thu hồi đất (nhất là đối với đối tượng thu hồi trên 70% diện tích hoặc toàn bộ
đất)[2], cần
cung cấp cho họ những đảm bảo xã hội cơ bản để tránh những rủi ro gặp phải khi
phải giao phần lớn hay toàn bộ đất sản xuất. Ngoài ra cần quy định rõ về giải
quyết vấn đề việc làm, đào tạo nghề, hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp, bảo hiểm y
tế…
Thứ ba, trong
vấn đề đền bù, giải tỏa, tái định cư cần phải chú trọng đời sống của người bị
thu hồi đất sau tái định cư và bảo đảm nguyên tắc “tái định cư trước, giải tỏa
sau”, đảm bảo những quyền lợi chính đáng của người nông dân không bị xâm phạm,
hoàn thiện cơ chế bồi thường khi thu hồi đất. Hiện nay chúng ta chỉ dừng lại việc
bồi thường ở khía cạnh vật chất có tính “phần ngọn” và “thu hồi” hơn là “trưng mua” và “phần gốc”.
Do đó, các luật liên quan đến việc thu hồi đất cần phải nhấn mạnh việc “trưng
mua” hơn là “thu hồi” và điều cần thiết hơn là phải “thấy được” những giá trị
tích lũy của người nông dân từ mảnh đất mà họ đã “sử dụng” trong một thời gian
dài.
Thứ tư, cần xử
lý nghiêm những tập thể, cá nhân lợi dụng chức vụ quyền hạn để chiếm đoạt ruộng
đất, chiếm dụng tiền đền bù hay các khoản hỗ trợ khác theo luật định. Thực tế
cho thấy, nhiều trường hợp tiền đền bù, giải tỏa, di dời, tái định cư của người
dân bị chiếm dụng một cách trắng trợn khiến không ít bất bình trong nhân dân.
Do đó, luật cần phải cụ thể hóa các hành vi vi phạm pháp luật khi tiến hành thu
hồi đất của nông dân, góp phần hạn chế tối đa những hiện tượng tiêu cực trong
công tác đền bù, giải tỏa, tái định cư.
Đà Nẵng, tháng 4/2016
[1] Khái niệm “người nông dân mất đất” chúng
tôi dùng ở đây nhằm để chỉ một bộ phận hay một nhóm nông dân vì phải hoàn trả
quyền sử dụng đất (nhất là đất nông nghiệp) cho Nhà nước để phục vụ cho các mục
đích Quốc phòng, an ninh, lợi ích công cộng, lợi ích quốc gia cũng như phát triển
kinh tế-xã hội. Những đối tượng này, đặc biệt là nhóm bị thu hồi trên 70% diện
tích đất canh tác nông nghiệp sẽ có khuynh hướng “li nông” và “li hương”, điều
này có ảnh hưởng đến bản thân họ, đến xã hội nói chung và cả đến tiến trình xây
dựng Nông thôn mới của Đảng và Nhà nước.
[2] Khoản 1 Điều 19 Nghị định 69
/2009/NĐ-CP ngày 13/8/2009 về Qui định bổ
sung về qui hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái
định cư mặt dù cho qui định cụ thể cho những hộ gia đình có diện tích bị
thu hồi trên 70%, trong trường hợp này mức hỗ trợ có thể lên đến 36 tháng tùy
trường hợp cụ thể (3 triệu đồng đối với di chuyển trong tỉnh và 5 triệu đồng đối
với ngoài tỉnh) tuy nhiên theo chúng tôi đây không phải là những giải pháp căn
cơ để đảm bảo cuộc sống của nhóm người
này.
Nhận xét
Đăng nhận xét